تماشا کنید: چرا آزادی خرمشهر به پایان جنگ منتهی نشد؟

سرویس تاریخ «انتخاب»: برخی تاریخ ها در حافظه جمعی یک ملت ماندگار هستند و می مانند و تاریخ را می سازند، سوم خرداد 1361 یکی از این تاریخ هاست، روزی که «خرمشهر» و یا همان «خونین شهر» آزاد شد و چنان وجدی در کشور ایجاد کرد که همه از قدرت و شکوه مقاومت ایرانیان سخن گفتند و بسیاری گمان کردند که جنگ دیگر با قدرت و اقتدار ایران تمام شده باید تلقی شود و بر سر میز مذاکره عراق به ایران امتیازاتی بدهد، امتیازاتی که پیش و پس از آن راضی به دادن آن ها نبود. 

 

سه سال پیش و در خرداد 1402 «جماران» سندی را منتشر کرد که نشان می داد امام خمینی در پیام بعد از فتح خرمشهر از پایان جنگ سخن به میان آورده ولی این بخش از پیام توسط خود ایشان یعنی بنیانگذار جمهوری اسلامی حذف شده است. 

 

سند منتشر شده نشان می داد امام خمینی در پیام خود به مناسبت آزادسازی خرمشهر در خرداد 1361 به پایان یافتن جنگ با عراق، اشاره داشته اما هنگام انتشار عمومی این پیام، جمله مربوط به پایان جنگ، حذف می‌شود.

 

این موضوع برای اولین بار و با انتشار اسنادی از دست نوشته‌های بنیانگذار جمهوری اسلامی مشخص شده است. این اسناد را تارنمای  جماران منتشر کرده بود که زیر نظر مؤسسه حفظ و نشر آثار امام خمینی فعالیت می‌کند.

 

حمید انصاری قائم مقام موسسه با انتشار متنی در سایت جماران اعلام کرده بود: امام خمینی در پیام خود برای آزادی خرمشهر این جمله را هم نوشته بودند: «آنان می‌دانند امروز با فتح خرمشهر مظلوم جنگ خاتمه یافته است و دولت و ملت پیروزمند از موضع قدرت سخن می گویند»  اما در نسخه کپی که مبنای متن منتشر شده در رسانه‌ها بود با اجازه حضرت امام، عبارت «جنگ خاتمه یافته است» خط خورده است.

 

این سند نشان دهنده آن است که مفروض بنیانگذار جمهوری اسلامی بعد از فتح خرمشهر اقتدار ایران بوده، اقتداری که می توانست مبنای پایان جنگ باشد، پایانی عزتمندانه برای جنگ.

 

سال ها پس از فتح خرمشهر، مرحوم حجت الاسلام سیداحمد خمینی در مصاحبه ای به نظر امام در این زمینه اشاره کرده و صریحا گفته بود که امام بعد از فتح خرمشهر به دنبال پایان جنگ بودند.

 

روزنامه «جمهوری اسلامی» در شماره 14 فروردین 1374 به این مصاحبه پرداخته و می نویسد: سید احمد خمینی در تاریخ 31 شهریور ماه سال 1370 مصاحبه ای اختصاصی پیرامون مسائل جنگ و دفاع مقدس با مسئولان انتشارات سپاه انجام دادند که حاوی نکات جالب و خاطره انگیزی است. این مصاحبه منتشر نشده از سوی دفتر امور مطبوعات سپاه پاسداران در اختیار ما قرار گرفته که نظر شما را به مطالعه آن جلب می کنیم...

 

امام معتقد بودند که بهتر است جنگ تمام شود اما بالاخره مسئولین جنگ گفتند که ما باید تا کنار شط العرب (اروند رود) برویم تا بتوانیم غرامت خودمان را از عراق بگیریم. امام اصلا با این کار موافق نبودند و می گفتند اگر بنا است که شما جنگ را ادامه بدهید بدانید که اگر این جنگ با این وضعی که شما دارید ادامه یابد و شما موفق نشوید دیگر این جنگ تمام شدنی نیست و ما باید این جنگ را تا نقطه ای خاص ادامه بدهیم و الان هم که قضیه فتح خرمشهر پیش آمده بهترین موقع برای پایان جنگ است.

 

اما فرماندهان جنگ در آن برهه چه نظری داشتند؟ محسن رضایی فرمانده وقت کل سپاه معتقد به ادامه جنگ بود، محمد عزلتی‌مقدم، از معاونان سابق اداره سیاسی سپاه به نقل از محسن رضایی در آن برهه می گوید: «ما نباید بعد از فتح خرمشهر جنگ را تمام کنیم. دلیلش این است که اهدافی که متجاوزان داشتند هنوز به قوت خود باقی است. حكومت صدام می‌خواست انقلاب را سرنگون کند و اگر نتوانست، حداقل خرمشهر و خوزستان را از ایران تجزیه کند. بنابراین آنها به اهداف خود نرسیدند. اگر ما جنگ را تمام کنیم خطاست.»

 

اما محسن رضایی سال ها بعد و در شب سوم مهر 1395 در برنامه «تیتر امشب» سخنان دیگری بر زبان آورد و از ضرورت مذاکرات سیاسی برای پایان جنگ در آن مقطع سخن گفت. محسن رضایی در آن برنامه که از سایت «تابناک» به همین تاریخ استخراج شده است می گوید: در بعد سیاسی اگر جنگ تکرار شود، تصمیم گیری مان را تغییر می دهیم. در دفاع مقدس بعد از آزادی خرمشهر می توانستیم وقفه شش هفت ماهه بدهیم و وارد خاک عراق نشویم. اعلام هم می کردیم که اگر دولت عراق خواسته های ما را عمل نکند ما وارد عراق می شویم. حتما او به ما پاسخ نمی داد. اما خود ما بدون اینکه چنین سند تاریخی ایجاد کنیم، سرمان را انداختیم پایین و از مرز عبور کردیم. شاید از بی تجربه بودن ما بود. اگر دوباره آن فرصت تکرار می شد حتما در سر مرز جنگ را متوقف می کردیم و خواسته های خودمان را در مورد قرارداد الجزایر و خساراتمان مطرح می کردیم.این شاید تاثیری از نظر عملی  نداشت اما از نظر سیاسی و سندی به درد امروز ما می خورد. یا در بحث های فرماندهان و دوستان سیاسی شاید بهتر می توانستیم یکدیگر را قانع کنیم.

 

محسن رضایی در ادامه این گفت و گو تصریح می کند: ما دیدیم که اگر سر مرز بمانیم و آتش بس را بپذیریم ممکن است چند وقت بعد آتش بس خنثی شود و هر سه چهار سال این مساله تکرار شود و این طوری معلوم نبود جنگ کی تمام شود. گفتیم ما که می خواهیم دهها لشکر سر مرز بگذاریم برای حفظ آتش بس. عبور می کنیم از مرز و پشت اروند می ایستیم که  با یک نیروی کمی در دوران آتش بس، هزینه های سنگینی را چهل پنجاه سال به ملتمان تحمیل نکینم.

 

این سخنان به معنای آن است که جنگ از سال 61 تا 67 ادامه یافت بر اساس یک احتمال، احتمالی که در پذیرش قطعنامه 598 هم متصور بود، قطعنامه ای که تیر 1366 صادر و تیر 1367 پذیرفته شد و آن هم در شرایط ضعف ایران!

 

 

بعد از فتح خرمشهر تیترهای روزنامه ها فضای اقتدار را روایت می کرد، مقامات سیاسی و نظامی کشور وضعیتی را تصویر گر می شدند که می شد به اتکای این وضعیت در مذاکرات دست برتر را داشت و آن را حفظ کرد. 

 

روزنامه «جمهوری اسلامی» در شماره فردای «فتح خرمشهر» به نقل از امام خمینی و خطاب به حکام منطقه تیتر می زند: قدرت های بزرگ شما را برای منافع خود به هلاکت می کشند.

 

همین روزنامه به نقل از امام می نویسد: حکومت های همجوار و منطقه می دانند امروز با فتح خرمشهر مظلوم دولت و ملت پیروزمند ما از موضع قدرت سخن می گویند. 

 

روزنامه «جمهوری اسلامی» همچنین به نقل از هاشمی رفسنجانی رئیس وقت مجلس و در یک مصاحبه اختصاصی تیتر زد: برای اخذ غرامت باید بر گرده صدام فشار وارد کنیم. 

 

میرحسین موسوی نخست وزیر وقت نیز گفته بود: دولت جمهوری اسلامی از این پیروزی پلی برای نیل به صلح در منطقه خواهد ساخت.

 

روزنامه «اطلاعات» در شماره سوم خرداد 1361 به نقل از آیت الله خامنه ای رئیس جمهور وقت یک احتمال را مطرح می سازد که سال ها بعد محقق شد، « اگر عراق در جنگ پیروز می شد به کشورهای خلیج فارس هم تجاوز می کرد، عراق با تجاوز به جمهوری اسلامی ثابت کرد که خواهان گسترش اراضی و تجاوز به کشورهای همسایه است، اگر عراق در این جنگ پیروز می شد احتمال بروز درگیری های مرزی قدیمی وی با کویت و عربستان بود»

 

این سخن نشان دهنده آن بود که مقامات جمهوری اسلامی در آن شرایط عراق را شکست خورده جنگ می دانستند و معتقد بودند که صدام در صورت عبور از سد ایران به فکر تصاحب کشورهای دیگر همجوار چون کویت نیز خواهد افتاد، امری که می شد از موضع قدرت موضوع مذاکره با این کشورها قرار گیرد. 

 

محور اکثریت تیترهای روزنامه های آن روزهای کشور سخنان امام و موضع نخست وزیر بود؛

 

امام گفته بودند: امروز با فتح خرمشهر مظلوم دولت و ملت پیروزمند ما از موضع قدرت سخن می گویند.

 

و نخست وزیر با صراحت تاکید کرده بود: دولت جمهوری اسلامی از این پیروزی پلی برای نیل به صلح در منطقه خواهد ساخت.

 

ولی «فتح خرمشهر» پلی برای نیل به صلح در منطقه نشد، سوال این جاست که چرا چنین نشد؟!

 

محسن رضایی در جواب این سوال در برنامه ای که ذکر آن رفت بی تجربگی در سال های نخستین پیروزی انقلاب را دلیل آن مواضع و رویکرد در جنگ دانست، بی تجربگی که امروز با گذشت نزدیک به نیم قرن مسموع نمی تواند باشد، فرمانده جنگ در دهه شصت دبیر شورای عالی امنیت ملی در دهه اول قرن جدید است. 

 

 

سال ها بعد از فتح خرمشهر محسن رضایی در جواب هاشمی رفسنجانی که فرماندهی جنگ در آن برهه را به عهده داشتند برنامه ها و نیازها برای ادامه جنگ را مطرح ساخته و این موارد را بر می شمرد؛ 

 

الف- هدف نبرد باید انهدام صدام و حزب بعث عراق باشد

ب- حصول اهداف مادی که می‌تواند مفهوم معنوی فوق را تحقق بخشند، عبارت است از تصرف فیزیکی منابع حیاتی، اقتصادی و سیاسی رژیم عراق و خارج کردن آمریکا از خلیج فارس

ج- یک برنامه حداکثر پنج ساله که توسعه سازمان رزمی نیروهای مسلح را داشته باشد، طراحی کرده‌ایم.

د- طرح‌های عملیاتی جنگ خلیج بعد از سقوط صدام و حزب بعث و سقوط آمریکا از خلیج فارس را انشاالله در آینده ارائه خواهیم داد.

 

در پیوست دوم این نامه هم بر موارد زیر تصریح شده بود؛ 

 

– کلیه نیروهای بین 17 تا 50 سال شرعا مکلف باشند که سالانه چهارماه در جبهه باشند

- دولت و مجلس در اولیت یکم، بودجه را در اختیار نیروهای مسلح قرار دهد

- نظارت بر بودجه کشور به منظور تشخیص رعایت اصل فوق به عهده ستاد فرماندهی کل قوا باشد

- صنایع و کارخانجات کشور در اولویت یکم موظف به تامین مایحتاج رزمندگان اسلام باشند

- دولت جمهوری اسلامی موظف باشد امکانات آموزشی لازم را در اختیار ستاد کل قرار دهد

- امکانات تبلیغاتی کشور در اولویت اول در اختیار نیازمندی‌های جنگ قرار گیرد.

- قوه قضائیه کشور موظف به دفاع از رزمندگان اسلام و خانواده‌های آنها باشد و حقوق آنها باید در سریع ترین زمان ممکن تامین شود.

 

محسن رضایی البته در آن نامه تاکید کرده بود: «ما هیچ راه برگشتی را نه قبول داریم و نه اساسا به وجود آن مطمئن هستیم، ضمن اینکه توقف و تاخیر را هم خسارت بار می بینیم و به اجرای تعهدات مسئولان دولت هم امیدوار نیستیم. ولی تکلیف خودمان می دانیم که بجنگیم و از آنجا که خداوند متعال صاحب این انقلاب است به هرحال راهی باز خواهد شد و ما با بسیج امکانات و نیروهای متعهد و حزب اللهی به پیروزی خواهیم رسیم.»

 

امام خمینی در نامه معروف و تاریخی پیام پذیرش قطعنامه به موارد درخواستی و نامه های فرماندهان و گفته های مسئولین اشاره کرده و می نویسند: 

 

حال كه مسئولين نظامي ما اعم از ارتش و سپاه كه خبرگان جنگ مي باشند؛

 

- صريحا اعتراف مي كنند كه ارتش اسلامي به اين زودي ها هيچ پيروزي به دست نخواهند آورد؛

- نظر به اين كه مسئولين دلسوز نظامي و سياسي نظام جمهوري اسلامي از اين پس جنگ را به هيچ وجه به صلاح كشور نمي دانند و با قاطعيت مي گويند كه يك دهم سلاح هايي را كه استكبار شرق و غرب در اختيار صدام گذارده اند، به هيچ وجه و با هيچ قيمتي نمي شود در جهان تهيه كرد؛

- با توجه به نامه تكان دهنده فرمانده سپاه پاسداران كه يكي از ده ها گزارش نظامي سياسي است كه بعد از شكست هاي اخير به اينجانب رسيده و به اعتراف جانشين فرمانده كل نيروهاي مسلح، فرمانده سپاه يكي از معدود فرماندهاني است كه در صورت تهيه مايحتاج جنگ معتقد به ادامه جنگ مي باشد؛

- با توجه به استفاده گسترده دشمن از سلاح هاي شيميايي و نبود وسايل خنثي كننده آن؛

 

 اينجانب با آتش بس موافقت مي نمايم و براي روشن شدن در مورد اتخاذ اين تصميم تلخ، به نكاتي از نامه فرمانده سپاه كه در تاريخ 2/4/67 نگاشته است، اشاره مي شود.

 

- فرمانده مزبور نوشته است تا پنج سال ديگر ما هيچ پيروزي نداريم؛ ممكن است در صورت داشتن وسايلي كه در طول پنج سال به دست مي آوريم قدرت عمليات انهدامي و يا مقابله به مثل را داشته باشيم و بعد از پايان سال 71 اگر ما داراي 350 تيپ پياده و 2500 تانك و 3000 توپ و 300 هواپيماي جنگي و 300 هليكوپتر و قدرت ساختن مقدار قابل توجهي از سلاح هاي [مختلف] كه از ضرورت هاي جنگ در آن موقع است داشته باشيم، مي توان گفت به اميد خدا بتوانيم عمليات آفندي داشته باشيم.

 

- وي مي گويد قابل ذكر است كه بايد توسعه نيروي سپاه به هفت برابر و ارتش به دو برابر و نيم افزايش پيدا كند. او آورده است البته آمريكا راهم بايد از خليج فارس بيرون كنيم والا موفق نخواهيم بود.

 

- اين فرمانده مهم ترين قسمت موفقيت طرح خود را تهيه به موقع بودجه و امكانات دانسته و آورده است كه بعيد به نظر مي رسد دولت و ستاد فرماندهي كل قوا بتوانند به تعهد خود عمل كنند؛ البته با ذكر اين مطالب مي گويد بايد باز هم جنگيد كه اين ديگر شعاري بيش نيست.

 

- آقاي نخست وزير از قول وزراي اقتصاد و بودجه وضع مالي نظام را زير صفر اعلام كرده اند، مسئولين جنگ مي گويند تنها سلاح هايي را كه در شكست هاي اخير از دست داده ايم، به اندازه تمام بودجه است كه براي سپاه و ارتش در سال جاري در نظر گرفته شده بود.

 

- مسئولين سياسي مي گويند از آنجا كه مردم فهميده اند پيروزي سريعي به دست نمي آيد، شوق رفتن به جبهه در آنها كم شده است. 

 

آن چه که ذکر شد نشان می دهد که ایران در برهه پس از فتح خرمشهر می توانست از موضع متفاوتی به جنگ خاتمه داده و بر سر میز مذاکره خواسته های خود را مطرح سازد ولی امور محول به گذشت زمان شد و یک سال پس از صدور قطعنامه 598 ، قطعنامه مذکور پذیرفته شد.