ایلنا: مدیر امور منابع آب شهرستان ساوه گفت: دشت ساوه به عنوان یکی از مهمترین دشتهای کشاورزی و صنعتی استان مرکزی، در سالهای اخیر به کانون اصلی بحران منابع آب زیرزمینی کشور تبدیل شده است. این منطقه تأمینکننده آب برای هزاران هکتار زمین کشاورزی، واحدهای صنعتی و جمعیت شهری و روستایی است، اما متأسفانه در بازه زمانی سالهای اخیر با بحرانهای جدی در حوزه منابع آبهای زیرزمینی مواجه شده است.
امید حبیبی به مهمترین عوامل بحران در دشت ساوه اشاره داشته و افزود: دشت ساوه با پدیدههای بسیار نگرانکنندهای از جمله افت شدید سطح آبهای زیرزمینی، کسری مخزن آبخوان، فرونشست زمین و ایجاد فروچالهها دستوپنجه نرم میکند. بر اساس گزارشهای وزارت نیرو و سازمان زمینشناسی کشور، دشت ساوه در دسته دشتهای ممنوعه بحرانی قرار دارد و نرخ افت سالانه سطح آب در این دشت به طور متوسط بیش از یک متر است.
وی ادامه داد: این وضعیت نه تنها پایداری اقتصادی منطقه را به مخاطره انداخته، بلکه تهدیدی جدی برای زیرساختهای شهری، جادهها، ساختمانها و حتی امنیت غذایی استان مرکزی محسوب میشود. عوامل متعددی در تشدید این بحران نقش دارند که شامل برداشت بیرویه از چاههای مجاز و غیرمجاز، الگوی کشت سنتی و پُرآببر مانند کشت محصولات آبدوست در فصول متعدد، تغییرات اقلیمی و کاهش بارندگیها و عدم تعادل بین تغذیه طبیعی آبخوان و برداشتهای انسانی است.
فشار دوچندان بر دشت ساوه با فعالیت چاههای غیرمجاز آب
مدیر امور منابع آب شهرستان ساوه به تعداد چاههای مجاز آب در دشت ساوه و میزان حجم برداشت آبهای زیرزمینی از طریق این چاهها اشاره کرده و در این خصوص اظهار داشت: آمارهای رسمی نشان میدهد که در دشت ساوه بیش از 1300 حلقه چاه مجاز آب وجود دارد که سالانه صدها میلیون مترمکعب آب از آنها برداشت میکنند. این در حالی است که چاههای غیرمجاز آب با برداشتهای بیرویه منابع آبهای زیرزمینی آن هم به طور پنهان، فشار موجود بر دشت ساوه را دوچندان کردهاند.
حبیبی به نقشآفرینی چاههای غیرمجاز در افت منابع آبهای زیرزمینی دشت ساوه اشاره داشته و تصریح کرد: بنابراین میتوان نتیجه گرفت که چاههای غیرمجاز، اصلیترین عامل افت منابع آبهای زیرزمینی در دشت ساوه هستند. برداشتهای بیرویه از چاههای غیرمجاز باعث افت متوسط سالانه حدود 1.1 متر سطح آبهای زیرزمینی در این دشت میشود. این افت منجر به کسری شدید مخزن آبخوان، کاهش توان آبدهی چاهها و در نهایت تخریب بلندمدت ساختار آبخوان میشود.
وی به مهمترین اقدامات پیشگیرانه در راستای جلوگیری از برداشتهای بیرویه منابع آبهای زیرزمینی در دشت ساوه اشاره کرده و در این خصوص بیان داشت: عمدهترین اقدامات پیشگیرانه برخورد صریح و قاطع و قانونی با چاههای غیرمجاز از یک سو و کنترل اضافهبرداشت از چاههای مجاز از سوی دیگر است. اما باید این هشدار جدی را در نظر گفت که وزارت نیرو به تنهایی قادر به حل این معضلات نیست. باید در نظر داشت که حل این بحران نیازمند تصمیمگیریهای ملی است.
مسدود کردن چاههای غیرمجاز ضروری است اما به تنهایی کافی نیست
مدیر امور منابع آب شهرستان ساوه مسدود کردن چاههای غیرمجاز را الزامی دانسته و تأکید کرد: در چنین شرایطی، اقدامات محلی مانند مسدود کردن چاههای غیرمجاز هرچند ضروری است، اما به تنهایی کافی نیست. در این راستا نیازمند سیاستگذاریهای ملی و تغییرات اساسی در الگوی مصرف آب هستیم. در این رابطه تغییر الگوی کشت، کاهش وابستگی به کشاورزی پرآببر، ترویج محصولات کمآببر، توسعه صنایع تبدیلی و مشارکت عمومی تمامی اقشار جامعه ضروری است.
حبیبی ابراز داشت: در این راستا برنامههایی برای بستن کامل پرونده چاههای غیرمجاز در یک بازه زمانی حداکثر تا 2 سال آینده اعلام شده است. همچنین، پیشنهادهایی برای ممنوعیت کشت سوم در برخی مناطق مطرح شده تا فشار بر منابع آب کاهش یابد. گزارشهای اخیر نشان میدهد که مسدود شدن حتی تعداد محدودی چاه غیرمجاز میتواند صرفهجویی قابل توجهی مانند صدها هزار مترمکعب در مصرف آب ایجاد کند، اما بدون تغییرات ساختاری، این اقدامات موقتی خواهند بود.
وی اضافه کرد: تغییر الگوی کشت و کشاورزی، کاهش وابستگیهای اقتصادی به کشاورزی سنتی، مشارکت عمومی و آموزش صحیح، سرمایهگذاری در فناوری و بازچرخانی آب، همکاریهای بینسازمانی و اتخاذ تصمیمگیری ملی، از دیگر پیشنهادهایی است که در این حوزه ارائه میتوان ارائه داد. با اجرای هماهنگ چنین اقداماتی، نه تنها میتوان از تشدید بحران در دشت ساوه جلوگیری کرد، بلکه الگویی برای مدیریت پایدار منابع آب در سایر مناطق کشور فراهم آورد.
وضعیت منابع آب زیرزمینی در دشت ساوه به بحران رسیده است
مدیر امور منابع آب شهرستان ساوه گفت: باید در نظر داشت که وضعیت منابع آب زیرزمینی در دشت ساوه به مرحلهای از بحران رسیده است که ادامه آن میتواند منجر به فروپاشی کامل آبخوان، مهاجرت اجباری کشاورزان، تعطیلی صنایع و خسارات گسترده زیرساختی شود. افت سالانه سطح آب، فرونشست زمین و کاهش ظرفیت ذخیره، زنگ خطری جدی برای آینده منطقه است و نشان میدهد که اقدامات محلی، هرچند ارزشمند، نمیتوانند به تنهایی این بحران را مهار کنند.
حبیبی به بحران فراگیر پدیده فرونشست در دشت ساوه و نرخ این پدیده در مناطق مختلف این دشت اشاره داشته و در این رابطه افزود: پدیده فرونشست زمین در دشت ساوه به ویژه در مناطق شرقی این دشت که بافت خاک آن عمدتاً ریزدانه و رُسی دارد، بسیار شدید است. به گونهای که نرخ این فرونشستها در مناطق مختلف این دشت بین 8 تا 20 سانتیمتر در سال گزارش شده است. موضوعی که به مرحله بحران رسیده و باید با جدیت مورد توجه قرار گیرد.
وی به مهمترین مخاطرات و پیامدهایی که وقوع پدیده فرونشستها با خود به همراه دارند اشاره کرده و در این خصوص ادامه داد: فرونشستها نه تنها باعث ایجاد فروچالهها، ترکخوردگی دیواره چاهها و حتی دیوارهای ساختمانها میشود، بلکه میتواند منجر به خسارتهای قابلتوجه و جبرانناپذیر زیرساختی گردد. از سوی دیگر فرونشستها حتی ممکن است سبب افزایش خطر سیلاب در دلتاهای رودخانهای شود. بر این اساس باید برای مقابله با این بحران با جدیت چارهاندیشی گردد.
خطر فرونشست در برخی شهرستانهای استان مرکزی
مدیر امور منابع آب شهرستان ساوه به گستره وسیعتری از بحران به وجود آمده در دشت ساوه اشاره کرده و در این خصوص اظهار داشت: بحران دشت ساوه بخشی از یک مشکل بزرگتر در استان مرکزی است. بر اساس گزارشهای سازمان زمینشناسی، شهرستانهایی نظیر ساوه، زرندیه و کمیجان بر روی خطوط فرونشست قرار دارند و بر این اساس دشتهای استان در وضعیت بحرانی به سر میبرند. متأسفانه مخزن سد ساوه نیز در شرایط نگرانکنندهای قرار دارد.
حبیبی تصریح کرد: از ابتدای سال جاری تا هفته نخست دی ماه، 43 حلقه چاه غیرمجاز در شهرستان ساوه پُر و مسدود شده است. این در حالی است که در تمامی بازه زمانی 12 ماه سال گذشته 32 حلقه چاه غیرمجاز پُر و مسدود شده بود. مقایسه آمار 9 ماهه نخست سال جاری با مسدود کردن 43 حلقه چاه غیرمجاز در برابر تمامی بازه زمانی سال گذشته، با مسدود کردن 32 حلقه چاه غیرمجاز نشاندهنده تشدید قابل توجه اقدامات نظارتی و اجرایی است و این روند همچنان ادامه دارد.
وی بیان داشت: برای نجات آبخوان ساوه و دشتهای مشابه، راهکارهای جامع و بلندمدت ضروری است. در این راستا نخستین گام تقویت قوانین و نظارتهای قضایی شامل افزایش جریمهها به سطحی که تخلف صرفه اقتصادی نداشته باشد، همراه با نظارت هوشمند مانند نصب کنتورهای هوشمند روی چاهها و تسریع در رسیدگی قضایی است. البته برخی مجازاتها و برخوردهای قانونی با اعمال جریمههای فعلی بازدارندگی کافی ندارند و برای بسیاری از متخلفان، تخلف همچنان صرفه اقتصادی دارد.
مدیر امور منابع آب شهرستان ساوه به اقدامات قضایی، برخوردهای قانونی و مجازاتهای در نظر گرفته شده از سوی قانون در راستای جلوگیری از فعالیتهای متخلفان اشاره داشته و تأکید کرد: برای تمامی متخلفان در حوزه سوءاستفاده و برداشت غیرمجاز از منابع آبهای زیرزمینی بدون استثناء پرونده قضایی تشکیل میشود. همچنین در مواردی حتی احکام 2 سال زندان صادر شده است. در این راستا مطالبه جبران خسارتهای وارد شده به منابع آبهای زیرزمینی به طور جدی پیگیری میشود.
