دانشمندان برای نخستین بار یک واکسن جهانی کروناویروس را که با کمک هوش مصنوعی طراحی شده است، با موفقیت روی انسان آزمایش کردند و دریافتند که این واکسن ایمن بوده و بهخوبی توسط بدن تحمل میشود. این واکسن توانست پاسخهای ایمنی علیه چندین کروناویروس مختلف، از جمله ویروس عامل کووید-۱۹، ویروس سارس و همچنین ویروسهای مرتبط موجود در خفاشها که پتانسیل ایجاد همهگیری در آینده را دارند، ایجاد کند. هدف این واکسن، تمرکز بر ویژگیهای مشترک میان اعضای یک خانواده ویروسی است تا حتی با تکامل و جهش ویروسها نیز همچنان از بدن محافظت کند.
به گزارش انتخاب و به نقل از sciencedaily؛ این «سوپرآنتیژن» با بیشتر سامانههای انتقال واکسن سازگار است. در این مطالعه، واکسن بهصورت یک واکسن DNA و از طریق فناوری جت میکروفلوئیدی به بدن تزریق شد. این روش بدون سوزن میتواند جایگزینی مناسب برای افرادی باشد که از تزریق با سرنگ هراس دارند.
گامی بزرگ به سوی محافظت در برابر همهگیریهای آینده
نوع جدیدی از واکسن جهانی کروناویروس، نخستین کارآزمایی بالینی انسانی خود را با موفقیت پشت سر گذاشته است؛ موفقیتی که میتواند راه را برای محافظت گستردهتر در برابر شیوعهای ویروسی آینده هموار کند.
این واکسن آزمایشی توسط پژوهشگران University of Cambridge و شرکت نوپای دانشگاهی DIOSynVax توسعه یافته است. نتایج نشان داد که واکسن ایمن بوده و در مطالعهای شامل ۳۹ داوطلب سالم، هیچ عارضه جانبی مهمی ایجاد نکرده است.
برخلاف واکسنهای رایج که یک سویه خاص از ویروس را هدف قرار میدهند، این واکسن برای محافظت در برابر اعضای مختلف خانواده کروناویروسهای «ساربکو» طراحی شده است. این خانواده شامل ویروس SARS-CoV-2، عامل همهگیری کووید-۱۹، ویروس سارس و چندین کروناویروس مرتبط موجود در خفاشها میشود که ممکن است در آینده به انسان منتقل شوند.
نتایج آزمایش نشان داد که واکسن نهتنها علیه SARS-CoV-2 و سارس پاسخ ایمنی ایجاد کرده، بلکه در برابر ویروسهای خفاشی مرتبطی که هنوز انسان را آلوده نکردهاند نیز مؤثر بوده است.
این مطالعه از جنبهای دیگر نیز یک نقطه عطف به شمار میرود: برای نخستین بار، واکسنی که ماده فعال آن بهطور کامل از طریق شبیهسازیهای رایانهای طراحی شده بود، روی انسان آزمایش شد.
پژوهشگران با استفاده از هوش مصنوعی و یادگیری ماشین، چیزی را طراحی کردند که آن را «سوپرآنتیژن» مینامند. آنتیژن بخشی از واکسن است که سیستم ایمنی را برای شناسایی و مقابله با عفونت آموزش میدهد.
سامانه هوش مصنوعی بهجای تمرکز بر یک سویه خاص، اطلاعات ژنتیکی کروناویروسهای ساربکو را که از برنامههای پایش جهانی جمعآوری شده بودند، تحلیل کرد. سپس ویژگیهای مشترک میان تمام اعضای این خانواده ویروسی را شناسایی و آنها را در قالب یک آنتیژن واحد ترکیب کرد.
هدف این فناوری، ایجاد محافظت نهتنها در برابر ویروسهای شناختهشده، بلکه در برابر سویههایی است که هنوز ظهور نکردهاند.
پروفسور Jonathan Heeney، رهبر این پژوهش، گفت:
«این آزمایش نشان میدهد که یک روش کاملاً جدید برای طراحی واکسنها ایمن است. این فناوری از یک سوپرآنتیژن طراحیشده توسط هوش مصنوعی استفاده میکند تا حتی در صورت جهش ویروسها، محافظتی پایدار در برابر طیف گستردهای از آنها ایجاد کند؛ از جمله ویروسهای خانواده ابولا یا کروناویروسهای ساربکو.»
به باور پژوهشگران، همین راهبرد در آینده میتواند برای خانوادههای ویروسی دیگر مانند ابولا و آنفلوانزا نیز به کار گرفته شود.
بسیاری از واکسنهای امروزی، از جمله واکسنهای فصلی آنفلوانزا و نسخههای بهروزشده واکسن کووید-۱۹، بر اساس سویههایی ساخته میشوند که در حال حاضر در میان انسانها در گردش هستند. از آنجا که ویروسها دائماً در حال تغییرند، این واکسنها معمولاً به بازطراحی و بهروزرسانی مداوم نیاز دارند.
هینی در این باره گفت:
«ما توسعه واکسن را از یک فرآیند واکنشی به یک فناوری آیندهنگر تبدیل کردهایم. واکسنهای ما حتی زمانی که ویروسها به سویههای جدید جهش پیدا میکنند نیز همچنان محافظت ایجاد خواهند کرد.»
او افزود:
«ما بر محدودیت اصلی واکسنهای سنتی غلبه کردهایم. دیگر لازم نیست دائماً به دنبال سویههای جدید ویروس بدویم و واکسنها را برای رسیدن به آنها بهروزرسانی کنیم؛ درست مانند سگی که به دنبال دم خودش میدود.»
با وجود نتایج امیدوارکننده، این واکسن هنوز در مراحل ابتدایی توسعه قرار دارد و برای اثبات اثربخشی واقعی آن در جمعیتهای بزرگتر، به آزمایشهای بیشتری نیاز است. با این حال، موفقیت نخستین آزمایش انسانی نشان میدهد که استفاده از هوش مصنوعی برای طراحی واکسنهای «جهانی» میتواند آینده مبارزه با بیماریهای عفونی را متحول کند؛ آیندهای که در آن شاید دیگر مجبور نباشیم برای هر سویه جدید ویروس، واکسن تازهای تولید کنیم.
