ایسنا: عضو هیئت علمی گروه محیط زیست دانشگاه تهران با بیان اینکه حدود ۷۰ درصد بار آلودگی هوای شهرهایی مانند کرج و تهران ناشی از منابع متحرک است، گفت: طی سال‌های گذشته سرمایه‌گذاری‌های سنگینی برای کاهش آلودگی هوا انجام شده اما تمرکز اصلی بر راهکارهای سخت‌افزاری بوده و اقدامات نرم‌افزاری و مدیریتی که می‌توانند اثربخشی این برنامه‌ها را افزایش دهند، کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.

 

مظاهر معین‌الدینی در نشست تخصصی هفته محیط زیست که روز سه شنبه ۱۹ خرداد در دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران در کرج برگزار شد، با اشاره به عوامل مؤثر بر آلودگی هوا اظهار کرد: در شهرهای بزرگی مانند تهران و کرج، بسته به فصل و شرایط جوی، آلاینده‌های مختلفی بر شاخص کیفیت هوا اثرگذار هستند. در فصل‌های گرم، آلاینده‌های ثانویه و ازن اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و در فصول سرد نیز پدیده ماندگاری هوا و افزایش غلظت آلاینده‌ها رخ می‌دهد، اما به طور کلی ذرات معلق یکی از مهمترین عوامل تأثیرگذار بر کیفیت هوا در کشور محسوب می‌شوند.

 

وی افزود: منابع تولید ذرات معلق بسیار متنوع هستند و یکی از مهمترین آنها ریزگردها و طوفان‌های گرد و غبار است که در سال‌های اخیر نقش پررنگی در آلودگی هوای بسیاری از شهرها داشته‌اند.

 

این استاد دانشگاه با تشریح پدیده گرد و غبار گفت: بر اساس تعاریف سازمان‌های بین‌المللی هواشناسی، زمانی که سرعت باد از حد مشخصی عبور کند و موجب فرسایش سطح زمین و جابه‌جایی ذرات شود، طوفان گرد و غبار شکل می‌گیرد.

 

وی ادامه داد: اما آنچه اهمیت دارد این است که آثار گرد و غبار تنها محدود به مدت زمان وقوع طوفان نیست. ممکن است طوفانی تنها چند دقیقه ادامه داشته باشد اما بخش قابل توجهی از ذرات معلق آن در محیط شهری باقی بماند.

 

معین‌الدینی افزود: به دلیل وجود ساختمان‌ها و زبری سطوح شهری، سرعت باد کاهش می‌یابد و بخشی از ذرات رسوب می‌کنند. این ذرات بعدها در اثر تردد خودروها و فعالیت‌های شهری دوباره وارد هوا شده و پدیده تعلیق مجدد را ایجاد می‌کنند؛ به همین دلیل آثار یک طوفان گرد و غبار ممکن است تا زمان وقوع نخستین بارندگی ادامه داشته باشد.

 

 

وی گفت: نوع نگاه به حل مسئله اهمیت بسیار زیادی دارد. در کشور ما عمدتاً رویکرد سخت‌افزاری در مدیریت آلودگی هوا دنبال شده است؛ رویکردی که البته ضروری و درست است اما به تنهایی کافی نیست.

 

این عضو هیئت علمی دانشگاه تهران افزود: نوسازی خودروهای فرسوده، نصب کاتالیست‌ها، استفاده از فیلترهای جذب ذرات و کنترل آلاینده‌های صنعتی از جمله اقداماتی است که طی سال‌های گذشته در دستور کار قرار گرفته است.

 

وی ادامه داد: در حوزه منابع ثابت نیز تلاش‌هایی برای کنترل انتشار آلاینده‌ها از صنایع، پالایشگاه‌ها، کارخانه‌های سیمان و معادن شن و ماسه انجام شده است؛ صنایعی که در محدوده کرج و تهران سهم قابل توجهی در انتشار آلاینده‌ها دارند.

 

معین‌الدینی با اشاره به نتایج مطالعات سیاهه انتشار آلاینده‌ها اظهار کرد: یکی از مهمترین اسناد برنامه‌ریزی در حوزه آلودگی هوا، سیاهه انتشار است که سهم هر منبع آلاینده را مشخص می‌کند. بر اساس این مطالعات، به طور متوسط حدود ۷۰ درصد آلودگی هوای شهرهایی مانند کرج و تهران ناشی از منابع متحرک یعنی خودروها و وسایل نقلیه است.

 

این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: بخشی از این آلودگی ناشی از احتراق و خروج آلاینده‌ها از اگزوز خودروهاست اما بخش دیگری از آن به آلایندگی‌های غیر اگزوزی از جمله فرسایش لاستیک‌ها، لنت ترمزها، بدنه خودروها و همچنین فرسایش آسفالت معابر باز می‌شود. بسیاری از این منابع کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند، در حالی که سهم قابل توجهی در تولید ذرات معلق دارند.

 

 

معین‌الدینی با اشاره به وضعیت صنایع کشور گفت: هرچه فشارهای اقتصادی بر صنایع بیشتر شود، احتمال کاهش توجه به ملاحظات زیست‌محیطی نیز افزایش می‌یابد. در شرایط دشوار اقتصادی، برخی واحدهای تولیدی هزینه‌های محیط زیستی را به عنوان هزینه‌های اضافی تلقی می‌کنند و ممکن است در اولویت‌های بعدی قرار دهند.

 

این عضو هیئت علمی دانشگاه تهران هشدار داد: در شرایط کنونی و پس از تحولات اخیر کشور، این نگرانی وجود دارد که برخی صنایع به بهانه افزایش تولید یا شرایط خاص، از الزامات و ملاحظات محیط زیستی فاصله بگیرند که این مسئله نیازمند نظارت جدی دستگاه‌های مسئول است.

 

وی با اشاره به سرمایه‌گذاری‌های انجام شده در حوزه کاهش آلودگی هوا گفت: در سال‌های ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷ حدود هفت هزار میلیارد تومان برای اجرای برنامه‌های کاهش آلودگی هوای تهران هزینه شد. بخش عمده این اعتبارات صرف نوسازی ناوگان حمل و نقل عمومی، جایگزینی اتوبوس‌ها و خودروهای فرسوده و بهبود وضعیت موتورسیکلت‌ها شد.

 

وی تصریح کرد: این اقدامات ضروری بوده‌اند اما سؤال اساسی این است که آیا آلودگی هوا به طور کامل برطرف شده است؟ پاسخ روشن است؛ خیر. زیرا تنها یک بخش از مسئله مورد توجه قرار گرفته و بخش دیگر یعنی مدیریت رفتاری و نرم‌افزاری مغفول مانده است.

 

این استاد دانشگاه با بیان اینکه مدیریت آلودگی هوا تنها به تجهیزات و فناوری محدود نمی‌شود، گفت: بسیاری از مشکلات از الگوهای رفتاری، شیوه مدیریت شهری و نحوه برنامه‌ریزی توسعه شهری ناشی می‌شوند.

 

وی افزود: ایجاد گره‌های ترافیکی، جانمایی نامناسب مراکز خدماتی، آموزشی و تجاری و ضعف در مدیریت ترددها موجب افزایش ترافیک و در نتیجه افزایش آلودگی هوا می‌شود.

 

معین‌الدینی ادامه داد: شهرداری‌ها می‌توانند با سیاست‌های تشویقی و بازدارنده، استقرار برخی کسب‌وکارهای پرتردد را به مناطق مناسب‌تر هدایت کنند و از تمرکز بیش از حد فعالیت‌ها در نقاط خاص شهری جلوگیری کنند.

 

وی تأکید کرد: همچنین ارتقای کیفیت اجرای پروژه‌های عمرانی، بهبود کیفیت آسفالت و کاهش فرسایش معابر نیز می‌تواند در کاهش تولید ذرات معلق نقش مؤثری داشته باشد.

 

 

این عضو هیئت علمی دانشگاه تهران گفت: در مطالعات انجام شده برای شهر کرج، بیش از ۱۵۰ برنامه نرم‌افزاری و مدیریتی برای بهبود کیفیت هوا پیشنهاد شده است.

 

وی افزود: ویژگی مهم این برنامه‌ها کم‌هزینه بودن، قابلیت اجرا و تکیه بر مشارکت شهروندان و دستگاه‌های اجرایی است و می‌توانند در کنار اقدامات سخت‌افزاری، اثربخشی برنامه‌های کاهش آلودگی هوا را به شکل قابل توجهی افزایش دهند.

 

معین‌الدینی گفت: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های البرز، همجواری با تهران و قرار گرفتن در پهنه‌ای است که جمعیت بالایی را در خود جای داده است. استان البرز طی سال‌های اخیر به یکی از مقاصد اصلی مهاجرت تبدیل شده و سالانه حدود ۸۰ هزار نفر به جمعیت این استان افزوده می‌شود.

 

این پزوهشگر ادامه داد: این روند موجب افزایش فشار بر منابع آب، انرژی، زیرساخت‌های شهری، شبکه حمل و نقل، مدیریت پسماند و خدمات عمومی شده است.

 

وی خاطرنشان کرد: توسعه شهرک‌های صنعتی، افزایش بارگذاری جمعیتی و گسترش فعالیت‌های اقتصادی بدون توجه به ظرفیت‌های اکولوژیک، می‌تواند پیامدهای متعددی از جمله کمبود آب، افزایش تولید فاضلاب، رشد پسماندها، تشدید ترافیک و آلودگی هوا را به دنبال داشته باشد.

 

معین‌الدینی تأکید کرد: مهمترین ضرورت امروز استان البرز، مدیریت صحیح بارگذاری جمعیتی و صنعتی و افزایش تعلق خاطر شهروندان به محیط زندگی خود است؛ زیرا بدون مشارکت مردم و توجه به ظرفیت‌های زیست‌محیطی، حل چالش‌های موجود امکان‌پذیر نخواهد بود.