اختلال بیشفعالی و نقص توجه (ADHD) در همه افراد به یک شکل بروز نمیکند. یک روانپزشک توضیح میدهد که علائم این اختلال چگونه میتوانند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشند و چرا در برخی افراد ممکن است سالها تشخیص داده نشود.
به گزارش انتخاب و به نقل از انلی مای هلث؛ تا به حال از خودتان پرسیدهاید که آیا ADHD در همه افراد به یک شکل دیده میشود؟ پاسخ کوتاه این است: خیر.
همین موضوع توضیح میدهد که چرا بسیاری از افراد ممکن است سالها با این اختلال زندگی کنند، بدون اینکه خودشان یا اطرافیانشان متوجه آن شوند.
وقتی صحبت از اختلال بیشفعالی و نقص توجه میشود، معمولاً تصویر یک کودک بیقرار در ذهنمان شکل میگیرد که نمیتواند یکجا بنشیند. اما این تنها یکی از شکلهای بروز ADHD است.
ADHD میتواند به شکلهای بسیار متفاوتی ظاهر شود؛ مثلاً فرد ممکن است در طول یک جلسه کاری مدام حواسش پرت شود و در خیال فرو برود، تقریباً هر روز کلیدهایش را گم کند، یا پنج کار مختلف را شروع کند اما هیچکدام را به پایان نرساند.
دکتر مورالی کریشنا، متخصص روانپزشکی توضیح میدهد که چرا ADHD میتواند چهرههای بسیار متفاوتی داشته باشد و چرا شناخت این تفاوتها اهمیت دارد.
ADHD به زبان ساده چیست؟
به گفته دکتر کریشنا، ADHD یک اختلال عصبیرشدی است؛ یعنی شرایطی که بر نحوه تنظیم توجه، کنترل تکانهها و میزان فعالیت مغز تأثیر میگذارد.
ADHD نقص شخصیتی نیست و به دلیل تربیت نامناسب والدین یا نداشتن نظم و انضباط ایجاد نمیشود؛ بلکه با تفاوتهایی در نحوه عملکرد و سیمکشی مغز مرتبط است.
بیشتر مردم ADHD را با پسران کمسن و سال و بیشفعال مرتبط میدانند. این همان کلیشه رایج درباره این اختلال است. اما واقعیت، به گفته متخصصان، بسیار متنوعتر از این تصویر است.
آیا ADHD در همه افراد یکسان بروز میکند؟
دکتر کریشنا در این مورد صریح است:
«خیر، ADHD از فردی به فرد دیگر تفاوت زیادی دارد و در گروههای سنی و جنسیتهای مختلف نیز میتواند به شکل متفاوتی بروز کند. یک تصویر واحد و یکسان از این اختلال وجود ندارد و همین موضوع یکی از دلایلی است که باعث میشود ADHD در برخی افراد سالها تشخیص داده نشود یا حتی به اشتباه تشخیص داده شود.»
این نکته بسیار مهم است: ADHD مجموعهای ثابت و یکسان از علائم نیست. این اختلال میتواند به شکلهای مختلفی بروز کند و حتی دو فرد مبتلا به ADHD ممکن است ظاهری کاملاً متفاوت از یکدیگر داشته باشند.
طبق اعلام مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا (NIMH)، علائم ADHD باید پیش از ۱۲ سالگی آغاز شده باشند، حتی اگر فرد سالها بعد تشخیص داده شود. این علائم باید دستکم شش ماه ادامه داشته باشند و در حداقل دو محیط مختلف، مانند خانه، مدرسه، محل کار یا در روابط اجتماعی، دیده شوند.
NIMH همچنین میگوید تعداد علائمی که برای تشخیص ADHD لازم است، با افزایش سن تغییر میکند. کودکان تا ۱۶ سالگی باید دستکم شش علامت مربوط به بیتوجهی، بیشفعالی یا هر دو را داشته باشند. برای نوجوانان بالای ۱۶ سال و بزرگسالان، وجود دستکم پنج علامت لازم است.
این کاهش از شش علامت به پنج علامت نشان میدهد که ADHD در افراد مسنتر ممکن است خفیفتر به نظر برسد یا فرد بتواند علائم خود را بهتر پنهان یا مدیریت کند.
ADHD چگونه از فردی به فرد دیگر تفاوت میکند؟
به گفته دکتر کریشنا، ADHD معمولاً در سه الگوی اصلی دیده میشود:
۱. نوع عمدتاً بیتوجه:
فرد در تمرکز کردن مشکل دارد و زیاد دچار فراموشی میشود، اما بیشفعالی واضحی ندارد.
۲. نوع عمدتاً بیشفعال و تکانشی:
بیقراری و ناآرامی فرد بیشتر به چشم میآید و ممکن است تصمیمهای تکانشی بگیرد.
۳. نوع ترکیبی:
فرد هم علائم بیتوجهی و هم علائم بیشفعالی و تکانشگری را تجربه میکند؛ این الگو در بسیاری از افراد دیده میشود.
هیچکدام از این انواع، «واقعیتر» یا «کمتر واقعی» از دیگری نیستند. همه آنها شکلهای متفاوت بروز یک اختلال زمینهای واحد هستند.
آیا ADHD در مردان و زنان متفاوت است؟
بله. این موضوع یکی از دلایل مهمی است که باعث میشود ADHD در زنان، بهویژه برای سالهای طولانی، تشخیص داده نشود.
دکتر کریشنا میگوید نحوه بروز ADHD میتواند بر اساس جنسیت متفاوت باشد. در برخی افراد، بیشفعالی به شکل آشکارتر و بیرونی دیده میشود، در حالی که علائم بیتوجهی ممکن است در برخی افراد درونیتر و کمسروصداتر باشند.
به گفته او، این الگو گاهی باعث میشود ADHD، بهویژه در دختران و زنان، کمتر تشخیص داده شود.
در عمل، ممکن است پسری که نمیتواند یکجا بنشیند خیلی زود مورد توجه قرار بگیرد. اما دختری که بیسروصدا حواسش پرت میشود، در خیال فرو میرود یا برای عقب نماندن از دیگران اضطراب دارد، ممکن است چنین تشخیصی دریافت نکند.
ممکن است به او صرفاً برچسبهایی مانند «خجالتی»، «بینظم» یا «خیالپرداز» زده شود، بدون اینکه کسی احتمال ADHD را در نظر بگیرد.
آیا ADHD با افزایش سن تغییر میکند؟
بله. ADHD در یک کودک هفتساله با ADHD در یک فرد ۳۵ ساله یکسان به نظر نمیرسد.
دکتر کریشنا توضیح میدهد که بیشفعالی در کودکان کمسن معمولاً آشکارتر است، در حالی که بزرگسالان ممکن است آن را بیشتر به شکل بیقراری، بینظمی یا مشکل در مدیریت زمان و انجام وظایف تجربه کنند.
بنابراین، یک فرد بزرگسال مبتلا به ADHD ممکن است دیگر آنطور که تصور میشود «از دیوارها بالا نرود» یا مدام در حال حرکت نباشد. در عوض، ممکن است:
* در انجام کارها و تحویل آنها در موعد مقرر مشکل داشته باشد.
* با وجود تلاش زیاد، دائماً احساس کند از برنامه عقب است.
* نشستن در جلسات طولانی برایش دشوار باشد.
* به جای بیقراری آشکار، نوعی بیقراری و ناآرامی درونی احساس کند.
به همین دلیل بسیاری از بزرگسالان تنها در سالهای بعدی زندگی تشخیص داده میشوند؛ گاهی تشخیص ADHD در فرزندشان باعث میشود متوجه شوند برخی الگوهای مشابه را خودشان نیز دارند.
طبق اعلام انجمن اختلال نقص توجه (ADDA)، بیش از ۸۰ درصد موارد ADHD تا بزرگسالی ادامه پیدا میکنند. با این حال، ADHD معمولاً با افزایش سن بدتر نمیشود؛ بلکه شکل بروز آن تغییر میکند.
تکانشگری و بیشفعالی معمولاً در بزرگسالان کاهش پیدا میکند، اما مشکلاتی مانند درک نادرست از گذر زمان، بینظمی و ضعف در برنامهریزی ممکن است در طول سالها تقریباً به همان شکل باقی بمانند.
البته برخی تغییرات شناختی بهطور طبیعی با افزایش سن رخ میدهند. حافظه کاری، احساس مهآلودگی ذهنی و سرعت پردازش اطلاعات ممکن است با بالا رفتن سن کاهش پیدا کنند و ADHD میتواند باعث شود این مشکلات بیشتر به چشم بیایند.
از طرف دیگر، زندگی بزرگسالی فشارها و مسئولیتهای بیشتری به همراه دارد. کار، خانواده و مسائل مالی میتوانند باعث شوند ویژگیهای ADHD که از قبل وجود داشتهاند، بیشتر خودشان را نشان دهند؛ حتی اگر خود اختلال واقعاً تشدید نشده باشد.
علائم و عادتهایی که اغلب نادیده گرفته میشوند
ADHD همیشه با علائم شدید و کاملاً آشکار همراه نیست. گاهی مجموعهای از عادتهای ساده و روزمره میتواند نشانههای آن را تشکیل دهد.
دکتر کریشنا برخی از علائمی را که بیشتر دیده میشوند، اینگونه برمیشمارد:
* مرتب گم کردن یا جابهجا گذاشتن وسایل روزمره
* دشواری در به پایان رساندن کارهایی که به تمرکز طولانیمدت نیاز دارند، حتی زمانی که فرد توانایی انجام آنها را دارد
* پریدن وسط صحبت دیگران یا دشواری در صبر کردن برای رسیدن نوبت
* به تعویق انداختن کارها و انجام دادن آنها در آخرین لحظه، حتی با وجود برنامهریزی قبلی
* ناتوانی در یکجا نشستن در موقعیتهایی که نیاز به نشستن دارند یا احساس دائمی نیاز به انجام دادن کاری
* فراموش کردن امور روزمره، مانند قرارها یا مهلت انجام کارها
* شروع کردن چند کار مختلف بدون اینکه هیچکدام را کامل کند
* واکنشهای هیجانی شدید؛ یعنی واکنش نشان دادن به ناکامیها یا مشکلات جزئی با شدتی بیشتر از حد انتظار
اگر چند مورد از این علائم برایتان آشنا به نظر میرسد، لزوماً به معنای ابتلا به ADHD نیست؛ اما میتواند دلیلی باشد برای اینکه با یک متخصص مشورت کنید.
ADHD چگونه مدیریت و درمان میشود؟
ADHD قابل مدیریت است. دکتر کریشنا بر این نکته تأکید میکند که روش حمایت و درمان باید متناسب با شرایط هر فرد باشد و نمیتوان برای همه یک نسخه یکسان در نظر گرفت.
راهکارهای رفتاری: ایجاد برنامههای منظم، تقسیم کردن کارهای بزرگ به مراحل کوچکتر و استفاده از یادآورها یا برنامهریزها.
رویکردهای درمانی: روشهای درمانی که به فرد کمک میکنند مهارتهای سازماندهی و راهکارهای مقابلهای متناسب با شیوه عملکرد مغزش را تقویت کند.
دارودرمانی: در صورت نیاز، دارو میتواند تحت نظر پزشک متخصص و بر اساس شرایط و نیازهای فرد تجویز و پیگیری شود.
تغییر محیط: کاهش عوامل حواسپرتی در محیط کار یا مطالعه.
حمایت در مدرسه یا محل کار: در صورت نیاز، ایجاد شرایط و تسهیلات مناسب برای فرد.
خودآگاهی: شناخت الگوهای رفتاری و عواملی که باعث تشدید مشکلات میشوند تا فرد بتواند راهکارهایی متناسب با شرایط خودش پیدا کند.
همانطور که دکتر کریشنا میگوید، هدف این است که به جای استفاده از یک روش کلی برای همه، «راهکارهایی متناسب با خود فرد» پیدا شود.
جمعبندی
پس آیا ADHD در همه افراد به یک شکل بروز میکند؟ قطعاً نه.
این اختلال ممکن است با بیشفعالی و رفتارهای آشکار همراه باشد یا به شکل آرامتر و درونیتری بروز کند. ممکن است در یک کودک با علائمی متفاوت از یک بزرگسال دیده شود و در مردان و زنان نیز شکل یکسانی نداشته باشد.
همین تفاوتها یکی از دلایل اصلی است که باعث میشود ADHD در بسیاری از افراد نادیده گرفته شود، جدی گرفته نشود یا حتی با اختلال دیگری اشتباه گرفته شود.
اگر برخی از این الگوها را در خودتان یا فردی که میشناسید مشاهده میکنید، بهتر است برای ارزیابی دقیق با یک روانپزشک یا متخصص سلامت روان مشورت کنید. تشخیص ADHD صرفاً بر اساس یک فهرست از علائم و خودتشخیصی، جایگزین ارزیابی تخصصی نیست.
