روزنامه اینترنتی فراز: با گذشت حدود دو سال از واگذاری مدیریت ایرانخودرو به کروز، همچنان این پرسش مطرح است که این تحول ساختاری تا چه اندازه توانسته اهداف خصوصیسازی را محقق کند. آیا ورود بخش خصوصی به مدیریت بزرگترین خودروساز کشور، درست مطابق با شعارهایی که داده شد، به افزایش تولید، ارتقای کیفیت و کاهش قیمت خودرو منجر شده است؟
عمادالدین جعفری، کارشناس حوزه خودرو، با اشاره به واگذاری مدیریت ایرانخودرو به بخش خصوصی و نقش کروز در این ساختار، معتقد است برای ارزیابی این واگذاری باید فراتر از شاخصهایی مانند کاهش زیاندهی به موضوع نگاه کرد.
او با اشاره به اینکه کروز با خرید بخش قابل توجهی از سهام ایرانخودرو توانست کرسیهای متعددی در هیاتمدیره این شرکت به دست آورد، گفت: «وقتی ایرانخودرو را به کروز دادند و کروز بخش زیادی از سهام را خرید و کرسیهای زیادی در هیاتمدیره گرفت، در واقع مدیریت ایرانخودرو نیز به کروز واگذار شد. این مسئله میتواند تعارض منافع ایجاد کند.»
جعفری در عین حال تأکید کرد که عملکرد ایرانخودرو را نمیتوان صرفاً با معیارهای معمول بنگاههای خصوصی ارزیابی کرد. به گفته او، دولتها طی سالهای گذشته با ایجاد انحصار در بازار خودرو، بخش عمده این بازار را در اختیار خودروسازان بزرگ قرار دادهاند و در چنین شرایطی، انتظار از بخش خصوصی این است که در قبال این انحصار، خودروی باکیفیت، اقتصادی و متناسب با توان خرید مردم عرضه کند.
این کارشناس حوزه خودرو با طرح این پرسش که آیا چنین اتفاقی پس از خصوصیسازی ایرانخودرو رخ داده است، گفت: «این اتفاق نیفتاده و نخواهد افتاد. از زمانی که مدیریت ایرانخودرو خصوصی شد، تنها چیزی که میبینیم کاهش زیاندهی است، اما در بخشهای مهمتر اتفاق خاصی نیفتاده است.»
کاهش زیان؛ تنها دستاورد واگذاری؟
جعفری معتقد است اگر قرار باشد خصوصیسازی را موفق بدانیم، باید آثار آن را در شاخصهایی همچون افزایش تولید، ارتقای کیفیت، کاهش قیمت تمامشده و بهبود دسترسی مردم به خودرو مشاهده کرد؛ در حالی که به گفته او، چنین تغییری در بازار خودرو دیده نمیشود.
او با اشاره به وضعیت بازار خودرو طی سالهای اخیر گفت: «از سال ۱۳۹۷ که دولت بازار خودرو را در اختیار ایرانخودرو و سایپا گذاشت، تا امروز خودروی قسطی مناسبی از سوی این دو شرکت به مردم عرضه نشده است. قیمت خودرو روزبهروز افزایش پیدا کرده، عرضه کمتر شده و کیفیت نیز متناسب با افزایش قیمت ارتقا پیدا نکرده است.»
این اظهارات در حالی مطرح میشود که یکی از استدلالهای اصلی موافقان خصوصیسازی ایرانخودرو، پایان دادن به زیاندهی مزمن این شرکت و کاهش دخالت دولت در مدیریت آن بود. با این حال، منتقدان معتقدند کاهش زیان به تنهایی نمیتواند معیار موفقیت خصوصیسازی باشد؛ چرا که اگر این کاهش با افزایش بهرهوری، تولید و کیفیت همراه نباشد، ممکن است هزینه اصلاح ساختار بنگاه عملاً به مصرفکننده منتقل شود.
قیمت چند برابر شده، اما کیفیت و تولید نه
جعفری با انتقاد از وضعیت فعلی بازار خودرو گفت: «گفتند اگر بخش خصوصی را به ایرانخودرو بدهید و بعد از یک یا دو سال اتفاقی نیفتاد، ما را دار بزنید. حالا شما به عنوان خبرنگار حوزه خودرو ببینید آیا اتفاقی افتاده است؟ خیر.»
او ادامه داد: «کیفیت افزایش پیدا نکرده، قیمت چند برابر شده و تولید هم افزایش پیدا نکرده است. تنها اتفاقی که افتاده، به نفع خودروساز بوده و آن هم این است که گفتهاند زیاندهی ما نسبت به سایپا کمتر شده است.»
این کارشناس همچنین به اختلافات میان خودروسازان و قطعهسازان اشاره کرد و مدعی شد در مقاطعی، مسائل مربوط به بدهی و تأمین قطعات به یکی از عوامل اثرگذار بر تولید تبدیل شده است.
کروز و سایپا؛ ادعایی که نیازمند شفافسازی است
بخش دیگری از اظهارات جعفری به نقش کروز در صنعت خودروی کشور و ادعاهایی درباره تلاش این شرکت برای حضور در مدیریت سایپا مربوط میشود. او مدعی شد: «صحبتها حاکی از این است که کروز در پی تصاحب مدیریت سایپا هم بوده و میخواسته سهام سایپا را با ارزش پایینتر به دست بیاورد.»
جعفری همچنین ادعاهایی درباره نحوه تأمین قطعات سایپا و اختلافات میان این شرکت و کروز مطرح کرد؛ با این حال، این بخش از اظهارات او نیازمند بررسی اسناد و پاسخ طرفهای درگیر است و نمیتوان آن را بدون مستندات مستقل بهعنوان واقعیت قطعی مطرح کرد.
در نهایت، از نگاه این کارشناس، مسئله اصلی نه صرفاً خصوصی یا دولتی بودن ایرانخودرو، بلکه نحوه تنظیم بازار پس از خصوصیسازی است. او معتقد است اگر انحصار همچنان پابرجا بماند و مصرفکننده امکان انتخاب واقعی میان خودروسازان مختلف را نداشته باشد، تغییر مالکیت به تنهایی نمیتواند تضمینکننده افزایش کیفیت و کاهش قیمت باشد.
به این ترتیب، حدود دو سال پس از تغییر ساختار مدیریتی ایرانخودرو، سؤال اساسی همچنان پابرجاست: اگر خصوصیسازی قرار بود ایرانخودرو را از زیاندهی نجات دهد، آیا این نجات به بهبود وضعیت مصرفکننده هم منجر شده است؟ پاسخ به این سؤال نیازمند بررسی همزمان صورتهای مالی، میزان تولید، کیفیت محصولات، قیمت تمامشده و سهم مصرفکننده از منافع خصوصیسازی است.
واگذاری مدیریت ایرانخودرو در سال ۱۴۰۳ انجام شد و کانون اصلی بحث، خرید سهام توسط بخش خصوصی و تغییر ترکیب هیاتمدیره و مدیریت شرکت بود.
ایرانخودرو پیش از خصوصیسازی با زیان انباشته سنگین و مشکلات ساختاری مواجه بود؛ بنابراین کاهش زیاندهی پس از تغییر مدیریت، بهتنهایی نمیتواند معیار کافی برای موفقیت خصوصیسازی باشد و باید در کنار تولید، کیفیت، قیمت و بهرهوری سنجیده شود.
یکی از مهمترین انتقادها به ساختار جدید، بحث تعارض منافع میان خودروساز و قطعهساز است. کروز یکی از بزرگترین قطعهسازان کشور است و حضور آن در ساختار مالکیتی و مدیریتی ایرانخودرو، بحث درباره رابطه خودروساز با تأمینکنندگان قطعات را پررنگ کرده است.
خصوصیسازی ایرانخودرو به معنای پایان انحصار بازار خودرو نیست. ایرانخودرو و سایپا همچنان سهم بسیار بزرگی از تولید خودروهای سواری کشور را در اختیار دارند و همین مسئله باعث میشود ارزیابی عملکرد خصوصیسازی بدون بررسی ساختار رقابت در بازار ناقص باشد.
