زومیت: دانشمندان در مطالعهای روی بونوبوها دریافتند این پستانداران هوشمند قدرت تخیل دارند و میتوانند در سناریوهای خیالی و بازیهای تظاهری شرکت کنند.
کودکان در بازیهای خود بهخوبی نقشهای مختلف را ایفا میکنند یا برای عروسکهایشان مهمانی چای ترتیب میدهند. تا به امروز تصور میشد قدرت تخیل و درک پدیدههای غیرواقعی تنها در انحصار انسان است؛ اما اکنون پژوهشگران میگویند بونوبوها نیز از این توانایی ذهنی بهرهمند هستند.
یافتههای مطالعهای تازه نشان میدهد که بونوبوها، خویشاوندان نزدیک و هوشمند انسان، همانند کودکان توانایی غوطهورشدن در دنیای بازیهای خیالی و تظاهر را دارند. پژوهش با تمرکز بر رفتار یک بونوبوی استثنایی به نام کانزی که در مارس ۲۰۲۵ در ۴۴ سالگی درگذشت، ثابت میکند این پستانداران میتوانند موقعیت اشیاء نامرئی را در سناریوهای ساختگی بهدقت ردیابی کنند.
گزارشهای غیررسمی در گذشته نیز از رفتارهای عجیب میمونهای بیدم روایت داشت؛ برای نمونه، مشاهده شده بود که شامپانزهای جوان در جنگلهای گینه با قراردادن یک بالش برگی دستساز روی سر خود بازی میکند یا بونوبویی در اسارت تلاش میکند از روی عکس بلوبری، میوههای خیالی را بچیند و بخورد.
بااینحال، دانشمندان همیشه با تردید به رفتارهای یادشده مینگریستند و احتمال میدادند که این اعمال صرفاً تکرار آموختههای قبلی برای دریافت پاداش باشد، نه فرآیند ذهنی مبتنی بر تخیل. دکتر آمالیا باستوس، پژوهشگر در دانشگاه سنت اندروز و نویسندهی اصلی مطالعه، میگوید: «پژوهش تازه برای اولینبار در محیطی آزمایشگاهی نشان داد که حیوانات واقعاً مفهوم تظاهر را درک میکنند.»
پژوهشگران در جریان مطالعه، ابتدا به کانزی که توانایی درک زبان انگلیسی را داشت، آموختند تا به ظرفهای حاوی آبمیوهی واقعی اشاره کند. در مرحلهی اصلی آزمایش، دو لیوان شفاف و کاملاً خالی در مقابل او قرار گرفت و پژوهشگری با یک پارچ خالی، تظاهر به پرکردن آنها کرد؛ سپس در حرکتی نمایشی، محتوای خیالی یکی از لیوانها را به پارچ برگرداند.
کانزی در ۶۸ درصد موارد، بهدرستی لیوانی را انتخاب کرد که طبق سناریو هنوز باید حاوی مایع آبمیوهی خیالی میبود. کانزی در قبال این واکنشها هیچ پاداشی دریافت نمیکرد، بنابراین انتخابهای او نمیتوانست ناشی از شرطیشدن یا تلاش برای خوشایند پژوهشگران باشد.
تمایز میان واقعیت و خیال، چالش بعدی پژوهش بود تا مشخص شود آیا بونوبو واقعاً تظاهر میکند یا دچار توهم شده است. دانشمندان یک لیوان آبمیوهی واقعی و یک لیوان خالی را کنار هم قرار دادند و در حالی که تظاهر به پرکردن لیوان خالی میکردند، پارچ را بدون هیچ حرکتی بالای لیوان واقعی نگه داشتند. کانزی با هوشمندی تمام در حدود ۷۸ درصد موارد، لیوان واقعی را انتخاب کرد که نشان میداد بهخوبی تفاوت میان شیء ملموس و بازنمایی ذهنی را درک میکند.
برای رفع هرگونه تردید، سناریو با یک انگور خیالی تکرار شد. تکرار آزمایش نیز نتایج مشابهی به همراه داشت و دقت بالای کانزی در ردیابی میوهی نامرئی، جای شک و تردیدی برای تیم پژوهش باقی نگذاشت.
ریشههای توانایی ذهنی بونوبوها احتمالاً به دوران پیش از جدایی انسان و بونوبو از جد مشترکشان، یعنی حدود ۶ تا ۹ میلیون سال پیش بازمیگردد. دکتر کریستوفر کروپنیه از دانشگاه جانز هاپکینز و یکی از نویسندگان پژوهش، اظهار داشت که ظرفیت بازنمایی اشیاء خیالی، میراثی تکاملی است که ما با نزدیکترین خویشاوندانمان شریک هستیم.
اگرچه آزمایش کانزی ثابت نکرد که بونوبوها میتوانند بهتنهایی سناریوهای خیالی بسازند، توانایی آنها در همراهی با بازی تظاهر انسان، دریچهای رو به پیچیدگیهای ناشناختهی ذهن حیوانات میگشاید. پروفسور زانا کلی از دانشگاه دورهام نیز خاطرنشان میکند: «با توجه به محیطهای اجتماعی دشواری که میمونهای بیدم در آن زندگی میکنند، وجود چنین تواناییهای شناختی پیشرفتهای نباید مایه شگفتی باشد، بلکه یافتن گونهای بدون این ظرفیت در میان خویشاوندان نزدیک انسان، تعجبآورتر است.»
بر اساس یافتههای جدید، بخشی از رفتارهای سگهای گلدن رتریور و انسانها از ریشههای ژنتیکی مشترکی تأثیر میگیرد و همین موضوع نگاه تازهای به درک سازوکارهای رفتاری در هر دو گونه ایجاد کرده است.
