زومیت: مطالعه جذابی که شامل معضل اخلاقی مشهور مسئلهی تراموا است، نشان میدهد انتخابهای اخلاقی ما ممکن است تحت تأثیر زبان قرار بگیرند.
پاسخ افراد به مسئلهی معروف تراموا (انتخاب بین کشتن یک نفر برای نجات پنج نفر دیگر) تحت تأثیر زبان مورد استفاده برای طرح سوال قرار میگیرد. زمانی که این مسئله به زبان غیرمادری پرسیده میشود، احتمال انتخاب گزینه «قربانی کردن یک نفر» افزایش مییابد.
اثر زبان احتمالا ناشی از کاهش واکنشهای عاطفی و افزایش فاصلهی روانی افراد نسبت به مسئله در هنگام استفاده از زبان خارجی است. کاهش بار عاطفی، فرایند تصمیمگیری را از حالت احساسی به سمت تحلیل منطقی و ارزیابی هزینهها و منافع سوق میدهد.
تحقیقات نشان داد که اثر زبان حتی پس از حذف شرکتکنندگانی که در درک صحیح مسئله مشکل داشتند نیز تکرار شد. یافتهها حاکی از آن است که انتخابهای اخلاقی افراد میتوانند تحت تأثیر میزان آشنایی آنها با زبانی که مسئلهی اخلاقی به آن مطرح میشود، قرار گیرند.
در مسئله تراموا (trolley problem)، از شما پرسیده میشود که آیا حاضرید یک نفر را بکشید تا جان پنج نفر دیگر را نجات دهید؟ وقتی این مسئله به زبانهای غیرمادری مطرح میشود، اتفاق عجیبی رخ میدهد.
مسئلهی اصلی که ابتدا توسط فیلیپا فوت، فیلسوف بریتانیایی-آمریکایی مطرح شد و بعداً در مقالهای توسط جودیت جارویس تامسون رواج یافت، از شما میپرسد که در مواجهه با انتخابی برای نجات پنج نفر با کشتن یک نفر، چه کاری انجام خواهید داد؟
تامسون در مقالهاش اینگونه توضیح میدهد: «فرض کنید رانندهی قطاری هستید که به پیچ میرسد و پنج کارگر راهآهن را که مشغول تعمیر خط هستند، در پیشرو مشاهده میکنید. خط در آن نقطه از میان دره عبور میکند و اطرافش شیبدار است؛ پس باید ترمز کنید تا از زیرگرفتن آن پنج نفر جلوگیری کنید. پایتان را روی ترمز فشار میدهید، اما متأسفانه کار نمیکند. اکنون ناگهان متوجه مسیری انحرافی در سمت راست .»
تامسون ادامه میدهد: «میتوانید قطار را به آن سمت منحرف کنید و بدین ترتیب جان پنج مرد روی خط اصلی را نجات دهید. اما متأسفانه یک کارگر راهآهن روی مسیر انحرافی قرار دارد. او نمیتواند با سرعت کافی از مسیر خارج شود، بنابراین اگر قطار را به سمت او منحرف کنید، او را خواهید کشت. آیا از نظر اخلاقی مجاز هستید چنین کاری کنید؟ هر کس که این فرضیه را برایش مطرح کردم، پاسخ مثبت داد.»
در حالی که مسئله تراموا صرفاً به عنوان یک موقعیت فرضی مطرح شود (و نه رویداد واقعی)، اکثریت قریب به اتفاق افراد اذعان میدارند که از منظر اخلاقی، کشیدن اهرم و قربانی کردن یک فرد برای نجات پنج نفر دیگر مجاز است.
معمولاً بر این باوریم که انتخابهای اخلاقی ما مبتنی بر ارزشها و اصولی است که در عمق وجودمان ریشه دارند یا حاصل ارزیابی منطقی و سنجیدهی مسئله و پیامدهای احتمالی آن است. اگر اینطور باشد، انتخاب شما در مسئلهی تراموا نباید تحت تأثیر نحوهی طرح سوال قرار بگیرد. بااینحال، مطالعهای که سال ۲۰۱۴ منتشر شد، نشان داد زبان مورد استفاده برای طرح سوال، بر تصمیمگیری افراد درمورد انتخاب مسیر قطار (به صورت فرضی) اثرگذار است.
در گام نخست مطالعه، تیم از نسخهی تغییریافتهای از مسئلهی تراموا بهره برد. در این نسخه، شرکتکننده خود را روی پلی تصور میکرد که قطاری به سمت پنج نفر در مسیر پایین حرکت میکند و تنها راه نجات آنها، هل دادن یک فرد از روی پل و استفاده از بدن او بهعنوان مانعی برای توقف قطار بود.
به طور کلی، افراد تمایل کمتری داشتند که اعلام کنند حاضر به هلدادن یک نفر روی خط آهن هستند؛ حتی اگر نتیجهی نهایی (فوت یک انسان) صرفنظر از روش انتخاب یعنی فشار دادن دکمه یا هل دادن فرد، یکسان باشد. تیم پژوهشی داوطلبانی را که به بیش از یک زبان مسلط بودند و شامل سخنگویان کرهای، انگلیسی، اسپانیایی، فرانسوی و عبری میشدند، وارد مطالعه کرد و مسئلهی تراموای اصلاحشده را به آنها به زبان مادری یا زبان دومشان ارائه داد.
در تمام گروههای شرکتکننده، زمانی که سوال به زبان خارجی مطرح شده بود، تعداد بیشتری گزینه فایدهگرایانه، یعنی نجات پنج نفر با قربانی کردن یک نفر را انتخاب کردند. همچنین اگر سوال به زبان غیرمادری پرسیده میشد، بهطور متوسط، احتمال اینکه شرکتکنندگان حاضر به قربانی کردن یک نفر برای نجات پنج نفر شوند،، حدود ۵۰ درصد افزایش مییافت.
در مجموع، فقط ۱۸ درصد از شرکتکنندگان زمانی که سوال به زبان مادری پرسیده میشد، انتخاب کردند که مرد را هل دهند؛ اما این رقم پس از طرح سوال به زبان دوم آنها به ۴۴ درصد افزایش یافت. در این میان، تفاوتهایی نیز بسته به زبان شرکتکنندگان مشاهده شد. برای نمونه، هیچ یک از سخنگویان کرهای زمانی که سوال به زبان مادری خودشان پرسیده میشد، حاضر به هل دادن مرد نبودند؛ موضوعی که پژوهشگران آن را به «ممنوعیت فرهنگی احتمالی» نسبت دادند. بااینحال، پس از طرح سوال به زبان غیرمادری، تمایل آنها به انتخاب گزینه قربانیکردن یک نفر برای نجات جان دیگران حدود ۷٫۵ درصد افزایش یافت.
با وجود جذاب بودن نتایج، تیم پژوهشی نگران بود که ممکن است شرکتکنندگان در درک صحیح مسئله دچار مشکل شده باشند و پاسخهای تصادفی بتواند بهطور قابل توجهی احتمال انتخاب گزینه «کشتن مرد» را افزایش دهد. برای بررسی این موضوع، آنها به مسئلهی تراموای اصلی بازگشتند که در آن شرکتکنندگان صرفاً باید اهرم تغییر مسیر خط آهن را میکشیدند یا دکمهای را فشار میدادند و خبری از پرتاب یک نفر از روی پل نبود. علاوه بر این، در آزمون دوم، از شرکتکنندگان خواسته شد که میزان درک خود از سوال را ارزیابی کنند و افرادی که امتیاز زیر ۵۰ درصد داشتند، از نتایج حذف شدند. مطمئناً، مشکل ناشی از انتخابهای تصادفی شرکتکنندگان نبود.
استفاده از زبان خارجی میتواند واکنشهای عاطفی را کاهش دهد و فاصلهی روانی افراد نسبت به مسئلهی مورد بحث را افزایش دهد.
تیم توضیح میدهد: «نتایج آزمایش اول تکرار و حتی تفاوت بزرگتری ظاهر شد؛ افزایش ۱۳ درصدی در انتخابهای فایدهگرایانه در آزمایش اول به ۲۶ درصد در آزمایش دوم.» در نهایت، تیم پژوهشی به این نتیجه رسید که انتخابهای اخلاقی افراد ممکن است تحت تأثیر میزان آشنایی آنها با زبانی قرار گیرد که مسئلهی اخلاقی به آن مطرح میشود.
بنا به توضیح پژوهشگران، زبان خارجی احتمالا باعث کاهش واکنشهای عاطفی میشود و افراد را تشویق میکند تا بیشتر به جنبههای هزینه-فایدهی مسئله توجه کنند؛ در نتیجه، تمایل آنها به انتخاب گزینههای فایدهگرایانه افزایش مییابد.
استفاده از زبان خارجی میتواند واکنشهای عاطفی را کاهش دهد و فاصلهی روانی افراد نسبت به مسئلهی مورد بحث را افزایش دهد. این افزایش فاصله، فرایند تصمیمگیری را از حالت احساسی به سمت تحلیل منطقی سوق میدهد؛ بهطوری که افراد تمایل بیشتری به ارزیابی هزینهها و منافع دارند و گزینههای سودمندتر را انتخاب میکنند. (برای مثال، اگر برای کسی که دور از ماست، اتفاقی رخ دهد، راحتتر میتوانیم در مورد آن قضاوت کنیم تا اینکه همان اتفاق برای یکی از نزدیکانمان رخ دهد، زیرا احساساتمان کمتر دخیل شده و منطقیتر فکر میکنیم.)
پژوهشگران همچنین احتمال دادند که خواندن دستورالعملها به زبان دوم ممکن است باعث کاهش سرعت مطالعهی شرکتکنندگان شود. آنها اشاره میکنند که اختلال در فرایندهای شناختی یا کاهش سرعت تصمیمگیری میتواند سوگیریهای موجود در قضاوت را از بین ببرد، زیرا افراد را به سمت تحلیل دقیقتر سوق میدهد.
هرچه تسلط شرکتکنندگان بر زبان دوم بیشتر باشد، تصمیمات آنها به تصمیمات افراد بومی آن زبان نزدیکتر خواهد شد. اگرچه ممکن است عوامل متعددی در این امر دخیل باشند، یافتهها نشان میدهند ارزشهای اخلاقی، با وجود ثبات ظاهری، میتوانند تحت تأثیر عواملی مانند زبان مورد استفاده برای طرح مسئله قرار گیرند.
این مقاله با صرف زمان و هزینه فراوان و درحالی تهیه شده که دسترسی به اینترنت بینالملل در کل کشور همچنان با محدودیت مواجه است.
