سالها پیش از تشخیص بیماری پارکینسون ــ گاهی حتی دو دهه قبل از تشخیص ــ این بیماری ممکن است نشانههای خود را در بدن نشان دهد. اما نه از طریق لرزش دستها یا علائم ظاهری؛ بلکه از طریق مشکلاتی بهمراتب سادهتر و کمتر جلبتوجهکننده، مانند یبوست و اختلالات خواب.
به گزارش انتخاب و به نقل از sciencealert؛ این یک سیستم هشداردهنده عجیب و خاموش است و دانشمندان مدتها نمیدانستند چرا مشکلات گوارشی باید تا این اندازه زودتر از علائم عصبی در بیماریای که یک اختلال تخریبکننده عصبی محسوب میشود، ظاهر شوند.
اما در سالهای اخیر، پژوهشگران بیش از پیش به این احتمال مشکوک شدهاند که پاسخ این پرسش نهفقط در خود روده، بلکه در میکروبهایی که در روده زندگی میکنند نهفته است.
ارتباط با ویتامینهای گروه B
در سال ۲۰۲۴، تیمی به سرپرستی هیروشی نیشیواکی، پژوهشگر پزشکی در دانشگاه ناگویا ژاپن، یکی از قویترین شواهد تا آن زمان درباره ارتباط میان باکتریهای روده و بیماری پارکینسون را ارائه کرد.
پژوهشگران نمونههای مدفوع ۹۴ فرد مبتلا به پارکینسون را با نمونههای ۷۳ فرد بدون این بیماری مقایسه کردند و سپس نتایج را با دادههای بهدستآمده از چین، تایوان، آلمان و آمریکا مقایسه کردند.
ترکیب باکتریهای روده در کشورهای مختلف متفاوت است، اما یک الگوی مشترک در افراد مبتلا به پارکینسون دیده شد: مسیرهای زیستی مرتبط با تولید برخی ویتامینهای گروه B، بهویژه ریبوفلاوین (ویتامین B2) و بیوتین (ویتامین B7)، دچار اختلال بودند.
این یافته باعث شد پژوهشگران مطرح کنند که مصرف مکملهای ویتامینهای B2 و B7 میتواند در آینده بهعنوان یک گزینه درمانی برای پارکینسون مورد بررسی قرار گیرد.
نیشیواکی در زمان انتشار این مطالعه در ماه مه ۲۰۲۴ گفت:
«درمان با مکملهای ریبوفلاوین و بیوتین میتواند بهعنوان یک مسیر درمانی بالقوه برای کاهش علائم پارکینسون و کند کردن روند پیشرفت بیماری امیدوارکننده باشد.»
در راستای همین موضوع، یک مطالعه کوچک در سال ۲۰۰۳ نشان داده بود که دوزهای بالای ریبوفلاوین ممکن است به بازگشت بخشی از عملکرد حرکتی در بیماران مبتلا به پارکینسون کمک کند؛ بیمارانی که در کنار دریافت ریبوفلاوین، گوشت قرمز را نیز از رژیم غذایی خود حذف کرده بودند.
البته طراحی آن مطالعه بهگونهای نبود که بتواند مشخص کند آیا خود ریبوفلاوین عامل بهبود بوده است یا عوامل دیگری در این تغییر نقش داشتهاند.
کمبود ویتامینهای B چه ارتباطی با روده دارد؟
نیشیواکی و همکارانش دریافتند کاهش ویتامینهای B با کاهش اسیدهای چرب زنجیرهکوتاه (SCFAs) و پلیآمینها نیز ارتباط داشت؛ مولکولهایی که در ایجاد و حفظ یک لایه مخاطی سالم در روده نقش دارند.
نیشیواکی توضیح میدهد:
«کمبود پلیآمینها و اسیدهای چرب زنجیرهکوتاه میتواند باعث نازک شدن لایه مخاطی روده و افزایش نفوذپذیری روده شود؛ هر دوی این موارد در بیماری پارکینسون مشاهده شدهاند.»
پژوهشگران بر این اساس مطرح کردند که کاهش این مواد میتواند سد محافظ روده را ضعیف و نفوذپذیری آن را افزایش دهد.
در چنین شرایطی، بدن ممکن است بیشتر در معرض سموم موجود در محیط، از جمله مواد شیمیایی پاککننده، آفتکشها و علفکشها قرار بگیرد.
نیشیواکی میگوید:
«افزایش نفوذپذیری روده باعث میشود اعصاب بیشتر در معرض سموم قرار بگیرند. این وضعیت میتواند به تجمع غیرطبیعی آلفا-سینوکلئین، فعال شدن سلولهای ایمنی در مغز و در نهایت التهاب طولانیمدت منجر شود.»
آلفا-سینوکلئین چیست؟
آلفا-سینوکلئین پروتئینی است که در سلولهای مغزی تولیدکننده دوپامین در افراد مبتلا به پارکینسون تجمع پیدا میکند.
تصور میشود تجمع این پروتئین در روند آهسته پیشرفت بیماری و بروز علائمی مانند لرزش، سفتی عضلات و زوال شناختی نقش داشته باشد.
در این مطالعه همچنین مشخص شد در افراد مبتلا به پارکینسون، تعداد ژنهای موجود در باکتریهای روده که مسئول ساخت ویتامینهای ضروری B2 و B7 هستند، کاهش یافته است.
آیا پیوند مدفوع میتواند به درمان پارکینسون کمک کند؟
در دو سال گذشته، دو تیم پژوهشی مستقل، پیوند میکروبیوتای مدفوع (FMT) یا همان «پیوند مدفوع» را در افراد مبتلا به پارکینسون آزمایش کردهاند.
این روش تقریباً همان چیزی است که از نام آن برمیآید: انتقال مدفوع فرآوریشده یک اهداکننده سالم و کاملاً غربالشده به روده بیمار. این کار میتواند با روشهای مختلف انجام شود، از جمله انتقال از طریق لوله در جریان کولونوسکوپی.
در نگاه اول ممکن است این روش یک درمان پزشکی عجیب و غیرمعمول به نظر برسد، اما پیوند میکروبیوتای مدفوع پیشتر در برخی بیماریها و شرایط دیگر نیز نتایج امیدوارکنندهای نشان داده است.
اکنون دو کارآزمایی تصادفیسازیشده و کنترلشده با دارونما در بلژیک و چین، شواهدی ارائه کردهاند که نشان میدهد این روش شاید برای بیماران مبتلا به پارکینسون نیز مفید باشد.
مطالعه بلژیک
در نخستین مطالعه که GUT-PARFECT نام داشت، ۴۶ فرد مبتلا به پارکینسون خفیف تا متوسط شرکت کردند.
به برخی از آنها پیوند مدفوع از یک اهداکننده سالم داده شد و گروه دیگر مدفوع خودشان را بهعنوان دارونما دریافت کردند.
پس از یک سال، امتیاز علائم حرکتی در گروه دریافتکننده پیوند اهداکننده ۵.۸ امتیاز بهبود پیدا کرد، در حالی که این بهبود در گروه دارونما ۲.۷ امتیاز بود.
بیشترین پیشرفت نیز بین ماههای ششم تا دوازدهم مشاهده شد.
آرنوت بروخمان، متخصص گوارش و عضو تیم دانشگاه گنت که این مطالعه را انجام داده بود، در سال ۲۰۲۴ گفت:
«پس از ۱۲ ماه، شرکتکنندگانی که پیوند مدفوع از اهداکننده سالم دریافت کرده بودند، بهبود قابلتوجهی در امتیاز حرکتی خود نشان دادند.»
روسمارین فاندنبروکه، یکی دیگر از اعضای تیم پژوهشی، گفت:
«مطالعه ما نشانههای امیدوارکنندهای ارائه میکند که پیوند میکروبیوتای مدفوع میتواند یک درمان جدید و ارزشمند برای بیماری پارکینسون باشد.»
البته او تأکید کرد که تحقیقات بیشتری لازم است، اما این روش میتواند در آینده راهی نسبتاً ایمن، مؤثر و کمهزینه برای بهبود علائم و کیفیت زندگی میلیونها بیمار مبتلا به پارکینسون باشد.
مطالعه بزرگتر در چین
سپس در ماه مارس سال جاری، یک مطالعه بسیار بزرگتر از سوی دانشگاه ژنگژو در چین شواهد بیشتری ارائه کرد.
پژوهشگران ۷۲ بیمار مبتلا به پارکینسون که بهتازگی تشخیص داده شده بودند و هنوز درمانی دریافت نکرده بودند را بررسی کردند.
شرکتکنندگان طی چند ماه و در سه مرحله، یا پیوندهای مکرر از اهداکننده دریافت کردند یا مدفوع خودشان را دریافت کردند.
پس از ۳۵ هفته، امتیاز عملکرد حرکتی در گروه دریافتکننده پیوند اهداکننده بهطور متوسط ۳.۸ امتیاز بهبود یافت، در حالی که در گروه کنترل تغییر چندانی مشاهده نشد و امتیاز آنها بهطور متوسط ۰.۱ امتیاز بدتر شد.
علائم یبوست نیز در گروه دریافتکننده پیوند بهطور چشمگیری بهبود پیدا کرد.
تقریباً نیمی از افراد گروه دریافتکننده پیوند بهبود قابلتوجهی از نظر بالینی در عملکرد حرکتی داشتند؛ در حالی که این میزان در گروه کنترل حدود یکپنجم بود.
چه تغییراتی در روده بیماران ایجاد شد؟
در گروه دریافتکننده پیوند، میزان برخی باکتریهای بالقوه مضر مانند E. coli و شیگلا (Shigella) کاهش یافت.
همچنین:
این همان مولکولی است که تیم نیشیواکی دو سال قبل، آن را بهعنوان یکی از حلقههای احتمالی ارتباط میان افزایش نفوذپذیری روده و آسیب عصبی مطرح کرده بود.
پژوهشگران مطالعه چینی در مجله Signal Transduction and Targeted Therapy نوشتند:
«این یافتهها نشان میدهند که پیوند مکرر میکروبیوتای مدفوع از اهداکننده، ایمن و قابلتحمل است و میتواند به بهبود قابلتوجه علائم حرکتی و گوارشی منجر شود.»
آنها همچنین افزودند که این نتایج، شواهد رو به رشد درباره امکان تغییر و تنظیم میکروبیوتای روده بهعنوان روشی برای تغییر روند بیماری پارکینسون را تقویت میکند.
آیا پارکینسون ممکن است از روده شروع شود؟
پژوهشهای اخیر این احتمال را جدیتر کردهاند که روده و مغز ارتباط بسیار نزدیکتری با یکدیگر دارند و تغییرات روده ممکن است در مراحل بسیار ابتدایی بیماری پارکینسون نقش داشته باشند.
با این حال، هنوز نمیتوان گفت که پارکینسون حتماً از روده شروع میشود یا اینکه درمان با تغییر باکتریهای روده میتواند بیماری را متوقف کند.
هر دو مطالعه پیوند مدفوع هنوز تعداد شرکتکنندگان نسبتاً کمی داشتند و مانند بسیاری از مطالعات مرحله دوم، نتایج آنها باید در پژوهشهای بزرگتر تأیید شود.
پیوند مدفوع نیز لزوماً درمان نهایی نخواهد بود، اما این مطالعات یک نکته مهم را تقویت میکنند: تغییر دادن ترکیب باکتریهای روده ممکن است بتواند بر علائم پارکینسون تأثیر بگذارد.
شاید درمان سادهتر از چیزی باشد که تصور میکنیم
نیشیواکی در سال ۲۰۲۴ گفت:
«با استفاده از این یافتهها میتوانیم افرادی را که دچار کمبودهای مشخص هستند شناسایی کنیم و برای کسانی که سطح این مواد در بدنشان کاهش یافته است، مکملهای خوراکی ریبوفلاوین و بیوتین تجویز کنیم؛ روشی که بالقوه میتواند به یک درمان مؤثر تبدیل شود.»
البته این ایده هنوز یک فرضیه پژوهشی است و مصرف خودسرانه دوزهای بالای ویتامین B2 یا B7 بهعنوان درمان پارکینسون توصیه نمیشود. برای مشخص شدن اینکه آیا این مکملها واقعاً میتوانند روند بیماری را کند کنند یا علائم آن را کاهش دهند، به کارآزماییهای بالینی دقیق و بزرگتری نیاز است.
