برای بعضی از این زنان، خانه فقط سقفی برای زندگی نیست؛ یکی از شرایط لازم برای ادامه سرپرستی از فرزندانشان است. به همین دلیل، از دست رفتن یا آسیب جدی به خانه ممکن است توانایی خانواده برای فراهم کردن محیطی امن و پایدار برای کودک را تحت تاثیر قرار دهد و خطر جدایی موقت او از خانواده را افزایش دهد.
طرح «این راه به خونه میرسه» با هدف حمایت از زنان سرپرست خانوار آسیبدیده از جنگ در استان هرمزگان شکل گرفته است؛ طرحی مشترک میان اسنپ و موسسه «نفس آفتاب» که قرار است با تهیه یا بازسازی ۲۰ خانه آسیبدیده از جنگ، به حفظ خانواده و هموار شدن مسیر بازگشت کودکان به خانه کمک کند.
خانوادههای دارای فرزند با مجموعهای از مسئولیتهای روزمره روبهرو هستند؛ از تامین غذا، پوشاک و آموزش گرفته تا رسیدگی به سلامت جسم و روان کودک. تورم، افزایش هزینههای درمان و دارو و ناپایداری درآمد، انجام این مسئولیتها را برای بسیاری از خانوادهها دشوارتر کرده است.
این فشارها در خانوادههای تکسرپرست، بهویژه خانوادههایی که زنان مسئولیت سرپرستی آنها را بر عهده دارند، شکل پیچیدهتری پیدا میکند. این زنان باید به تنهایی هم هزینههای زندگی را تامین کنند و هم مسئولیت مراقبت و حمایت از فرزندان را بر عهده بگیرند. وقوع بحرانی مانند جنگ نیز میتواند همین تعادل شکننده را از میان ببرد.
از دست رفتن همسر، شغل، درآمد یا سرپناه ممکن است خانواده را در موقعیتی قرار دهد که دیگر قادر به فراهم کردن شرایط مناسب برای نگهداری از کودک نباشد. در چنین شرایطی، ممکن است با تشخیص مراجع مسئول و بر اساس ضوابط قانونی، نگهداری از کودک به صورت موقت به مراکز تحت نظارت سازمان بهزیستی سپرده شود.
جدایی کودک از خانواده زیستی پایان مسیر نیست. اگر مادر یا دیگر اعضای خانواده بتوانند دوباره شرایط امن و پایدار لازم برای نگهداری از کودک را فراهم کنند، امکان پیگیری بازگشت او از مسیرهای قانونی و تخصصی وجود دارد. این بازگشت، با بررسی شرایط اقتصادی، اجتماعی، روانی و محل زندگی خانواده و تحت نظارت مددکاران و مراجع مسئول انجام میشود.
موسسه نفس آفتاب که تحت نظارت سازمان بهزیستی فعالیت میکند، حمایت از خانوادههای زیستی و فراهم کردن شرایط بازگشت کودکان به خانه را دنبال میکند. مددکاران این موسسه ابتدا وضعیت خانواده را بررسی میکنند تا موانع اصلی بازگشت کودک مشخص شود.
مشکلات اقتصادی، نداشتن سرپناه امن، اعتیاد والدین، خشونت خانگی یا نبود شرایط پایدار برای نگهداری از کودک از جمله مسائلی است که ممکن است به جدایی موقت او از خانواده منجر شود. پس از شناسایی این موانع، برای هر خانواده متناسب با شرایطش برنامه حمایتی تعریف میشود؛ برنامهای که میتواند شامل حمایت معیشتی، مشاوره روانشناسی، پیگیری حقوقی، درمان اعتیاد یا تامین و بازسازی محل زندگی باشد.
اولویت این مسیر، در صورت فراهم شدن شرایط امن و تایید مراجع مسئول، بازگشت کودک به خانواده زیستی درجه اول است. اگر این امکان وجود نداشته باشد، سپردن کودک به بستگان نزدیک مانند خاله، دایی، عمه یا عمو بررسی میشود؛ فرایندی زمانبر که هدف اصلی آن حفظ پیوندهای خانوادگی در کنار تامین امنیت و منافع کودک است.
پس از جنگ، موسسه نفس آفتاب برنامهای ویژه برای حمایت از زنان سرپرست خانوار آسیبدیده در استان هرمزگان تعریف کرد. بعضی از این زنان در جریان جنگ همسر، شغل یا منبع درآمد خود را از دست دادهاند و خانه برخی دیگر آسیب دیده یا دیگر شرایط مناسبی برای زندگی کودکان ندارد.
این موسسه برای شناسایی خانوادههای واجد شرایط، پروندههای زیادی را بررسی کرد تا از این میان به ۱۰۰ خانواده رسید که نیاز به توجه و مداخله داشتند. در نهایت، ۲۰ زن سرپرست خانوار در شهرهای بندرعباس، بندر خمیر، میناب، سیریک، جاسک، بندرلنگه و رودان برای دریافت حمایت در زمینه تهیه یا بازسازی خانه انتخاب شدند.
انتخاب خانوادهها تنها بر مبنای میزان خسارت واردشده به ساختمان نیست. شرایط اقتصادی خانواده، وضعیت سرپرستی کودکان، آسیبپذیری مادر، امکان بازگشت کودک و میزان تاثیری که تامین خانه میتواند بر ثبات خانواده داشته باشد نیز در این ارزیابی در نظر گرفته شده است.
در کنار تهیه و بازسازی خانهها، خدماتی مانند مشاوره روانشناسی، کمک به تامین اشتغال و درآمد پایدار، حمایت حقوقی و کمکهای معیشتی نیز برای خانوادهها پیشبینی شده است. هدف این است که حمایتها تنها به ساخت یک سرپناه محدود نماند و خانواده بتواند به تدریج شرایطی پایدار برای ادامه زندگی و مراقبت از کودکان خود ایجاد کند.
تهیه یا بازسازی خانه برای ۲۰ زن سرپرست خانوار به منابع مالی قابل توجهی نیاز داشت؛ هزینهای که تامین کامل آن برای یک موسسه نیکوکاری دشوار بود. اسنپ در قالب طرح «این راه به خونه میرسه» و با اختصاص ۳ میلیارد تومان، تامین هزینه تهیه و بازسازی خانههای این زنان را بر عهده گرفت و در بازپیوند خانوادههای هرمزگان با موسسه نفس آفتاب مشارکت کرد.
اجرای طرح دستکم شش ماه زمان میبرد و شامل ارزیابی فنی خانهها، تعیین نوع مداخله، بازسازی واحدهای قابل سکونت یا تهیه سرپناه جایگزین برای خانوادههایی است که خانه آنها امکان بازسازی ندارد.
محمد خلج، مدیرعامل اسنپ، درباره این همکاری میگوید: «زنان همواره یکی از گروههای اصلی در برنامههای مسئولیت اجتماعی اسنپ بودهاند و تا امروز ۱۶ طرح با تمرکز بر نیازهای آنها اجرا کردهایم. در این طرح نیز تلاش کردیم حمایتی را انتخاب کنیم که تنها یک نیاز مقطعی را برطرف نکند و بتواند تاثیری ماندگار بر زندگی مادران و کودکان آنها داشته باشد.»
او درباره دلیل تمرکز طرح بر تهیه و بازسازی خانهها ادامه میدهد: «آسیب دیدن خانه برای این خانوادهها فقط به معنای از دست رفتن محل زندگی نیست و ممکن است ثبات خانواده و امکان ادامه سرپرستی از کودکان را نیز تحت تاثیر قرار دهد. همراهی با موسسه نفس آفتاب برای ما راهی بود تا یکی از موانع اصلی پیش روی این زنان را برطرف کنیم و به هموار شدن مسیر بازگشت کودکان به خانواده کمک کنیم.»
نتیجه چنین طرحی تنها با تعداد خانههای بازسازیشده سنجیده نمیشود. بازگشت یک خانواده به خانه، برای مادری که به تنهایی مسئولیت زندگی را بر عهده دارد، میتواند به معنای بازیابی بخشی از امنیت و استقلال ازدسترفته باشد. برای کودکی که مدتی از مادر یا خانواده خود دور مانده نیز خانه میتواند نقطه شروع دوبارهای برای تجربه ثبات و تعلق باشد.
همکاری اسنپ و موسسه نفس آفتاب نمونهای از مشارکت میان کسبوکار و نهادهای اجتماعی برای پاسخ دادن به یک نیاز مشخص است؛ مشارکتی که از شناسایی دقیق مسئله آغاز شده و به جای توزیع حمایتهای پراکنده، بر رفع یکی از موانع اصلی ثبات خانواده تمرکز دارد.
مسیر بازگشت این کودکان به خانه کوتاه و ساده نیست. بازسازی ساختمان تنها بخشی از این مسیر است و نتیجه نهایی به ارزیابی مددکاران، تصمیم مراجع مسئول و فراهم شدن مجموعهای از شرایط اقتصادی، اجتماعی و روانی بستگی دارد. با این حال، برای ۲۰ خانواده در هرمزگان، داشتن دوباره یک خانه امن میتواند نخستین و ضروریترین قدم برای کنار هم قرار گرفتن دوباره اعضای خانواده باشد.
