با گرمتر شدن جهان، انتظار میرود بسیاری از خشکترین مناطق زمین، خشکتر از قبل شوند. با ادامه این روند، مرز مناطق خشک بهتدریج گسترش پیدا میکند و چشماندازهای طبیعی را تغییر میدهد؛ بهطوری که بسیاری از گیاهانی که توان سازگاری با شرایط جدید را ندارند، از بین خواهند رفت.
به گزارش انتخاب و به نقل از ساینس الرت؛ بر اساس مطالعهای جدید که در نشریه Environmental Research Letters منتشر شده است، پیشبینیها نشان میدهند مناطق خشک ممکن است تا پایان قرن بیستویکم بیش از ۴۰ درصد از مساحت خشکیهای زمین را دربر بگیرند.
اما نکتهای غیرمنتظره در این میان وجود دارد: افزایش سطح دیاکسید کربن (CO₂) در جو، که یکی از مهمترین عوامل تغییرات اقلیمی است، ممکن است در واقع سرعت گسترش مناطق خشک را کاهش دهد.
مناطق خشک به نواحیای گفته میشود که با کمبود شدید آب مواجهاند؛ یعنی میزان بارندگی در آنها در مقایسه با مقدار آبی که بالقوه از طریق تبخیر و تعرق گیاهان از دست میرود، پایین است.
اگرچه مفهوم مناطق خشک بهخوبی شناخته شده است و دانشمندان درباره موقعیت کلی مناطق خشک اصلی جهان اتفاقنظر دارند، تفاوت در روشهای اندازهگیری و دادههای اقلیمی باعث شده برآوردها درباره میزان پوشش مناطق خشک در سراسر جهان تفاوت قابلتوجهی داشته باشد.
به همین دلیل، همانطور که نویسندگان مطالعه جدید تأکید میکنند، دستیابی به یک روش مشترک و استاندارد برای اندازهگیری این مناطق اهمیت زیادی دارد.
پژوهشگران با استفاده از مدلهای اقلیمی بهروز، پراکندگی کنونی مناطق خشک جهان را بررسی کردند و سپس میزان گسترش احتمالی آنها در آینده را پیشبینی کردند.
در این مطالعه، مناطق خشک بر اساس شاخصی به نام شاخص خشکی (Aridity Index یا AI) تعریف شدند. این شاخص نسبت میزان بارندگی یک منطقه به میزان بالقوه تبخیر و تعرق آن را اندازهگیری میکند. مناطقی که شاخص خشکی آنها کمتر از ۰٫۶۵ باشد، در دسته مناطق خشک قرار میگیرند.
پژوهشگران پیشبینی میکنند که در فاصله سالهای ۲۰۷۱ تا ۲۱۰۰، مناطق خشک با شدتهای مختلف ممکن است تا ۴۰٫۲۸ درصد از مساحت خشکیهای زمین را پوشش دهند.
یکی از عواملی که باعث تفاوت در پیشبینیهای مربوط به گسترش مناطق خشک میشود، افزایش تدریجی میزان CO₂ موجود در جو است. افزایش CO₂ باعث میشود روزنههای گیاهان، یعنی منافذ کوچکی که گیاه از طریق آنها تبادل گاز و بخار آب انجام میدهد، تا حدی بسته شوند.
در نتیجه، گیاهان آب کمتری را از طریق تعرق از دست میدهند و این موضوع میتواند بر محاسبات مربوط به میزان بالقوه تبخیر و تعرق تأثیر بگذارد. پژوهشگران میگویند بسیاری از مطالعات قبلی این عامل را در نظر نگرفتهاند.
آنها در این مطالعه از مدلی استفاده کردند که تأثیر CO₂ بر تبخیر و تعرق بالقوه را نیز در نظر میگیرد و دادههای هواشناسی سالهای ۱۹۶۰ تا ۲۰۲۳ را با مدلهای اقلیمی CMIP6 ترکیب کردند.
نتایج نشان داد که بر اساس دوره مرجع ۱۹۹۴ تا ۲۰۲۳، مناطق خشک حدود ۳۸٫۵۸ درصد از کل مساحت خشکیهای زمین، بدون احتساب قطب جنوب، را تشکیل میدادند.
مناطق خشک به چهار زیرگروه تقسیم میشوند. بر اساس برآورد پژوهشگران، بیشترین سهم متعلق به مناطق نیمهخشک است که حدود ۱۴٫۷۲ درصد از مساحت خشکیهای زمین را شامل میشوند.
مناطق خشک نیز که بخش قابلتوجهی از آنها در استرالیا و چین قرار دارند، حدود ۱۱٫۲۴ درصد از خشکیهای زمین را تشکیل میدهند.
مناطق نیمهخشکِ مرطوب نیز در بخشهایی از چین و روسیه گستردهاند و حدود ۶٫۳۵ درصد از مساحت خشکیهای زمین را دربر میگیرند.
همچنین مناطقی مانند الجزایر، لیبی و عربستان سعودی دارای مناطق فوقخشک هستند که حدود ۶٫۲۷ درصد از خشکیهای زمین را تشکیل میدهند.
پژوهشگران پیشبینی میکنند که بین سالهای ۲۰۷۱ تا ۲۱۰۰، مناطق خشک در سراسر جهان بسته به میزان انتشار گازهای گلخانهای، حدود ۳۹٫۳۱ تا ۴۰٫۲۸ درصد از خشکیهای زمین را پوشش دهند. در این میان، مناطق فوقخشک بیشترین میزان افزایش را خواهند داشت.
البته باید توجه داشت که استفاده از مدل محاسباتی جدید که اثر CO₂ را نیز در نظر میگیرد، باعث شده برآورد این پژوهش بهطور قابلتوجهی کمتر از برخی مطالعات قبلی باشد. برای مثال، یک مطالعه که حدود یک دهه پیش انجام شده بود، پیشبینی کرده بود که مناطق خشک ممکن است تا سال ۲۱۰۰ حدود ۵۶ درصد از خشکیهای زمین را پوشش دهند.
با این حال، حتی رقم ۴۰٫۲۸ درصد نیز به معنای افزایش چشمگیر ۲٫۳۷ میلیون کیلومتر مربع نسبت به دوره مرجع ۱۹۹۴ تا ۲۰۲۳ است؛ مساحتی تقریباً برابر با کل کشور الجزایر یا حدود ۳۰ درصد از مساحت استرالیا.
استرالیا، با وجود اینکه خشکترین قاره مسکونی جهان است، در پیشبینیهای مربوط به آینده مناطق خشک نیز وضعیت چندان مطلوبی ندارد.
پژوهشگران پیشبینی میکنند که استرالیا بیشترین تغییرات مربوط به گسترش مناطق خشک را در قرن حاضر تجربه کند و پس از آن برزیل قرار داشته باشد. همچنین انتظار میرود بخشهایی از آفریقا نیز با تغییرات گستردهای در وضعیت اقلیمی خود مواجه شوند.
