اکونومیست نوشت: «اروپا با یک «وضعیت فوقالعادهٔ ژئوپولیتیک و ژئواکونومیک» روبهرو است؛ این را امانوئل مکرون اعلام میکند. به گفتهٔ او، اگر این قاره سریعتر در اقتصاد خود سرمایهگذاری نکند و موانع رشد را برندارد، «توسط فناوری آمریکا و واردات از چین کنار زده خواهد شد».
به گزارش انتخاب، این پیام رئیسجمهور فرانسه به رهبران دیگر کشورهای اروپایی بود که در مصاحبهای با نشریهٔ اکونومیست و شش روزنامهٔ دیگر در ۹ فوریه مطرح شد. او در آستانهٔ نشست اتحادیهٔ اروپا در ۱۲ فوریه سخن میگفت؛ نشستی که قرار است دربارهٔ چگونگی افزایش رقابتپذیری اتحادیه بحث کند. بسیاری از رهبران اروپایی احساس فوریت او را شریکاند، اما اینکه با نسخههای پیشنهادیاش همنظر باشند، موضوع دیگری است. در نشانهای از اینکه بحثها تا چه حد میتواند پرتنش باشد، رهبران آلمان، ایتالیا، بلژیک و چند کشور دیگر خواستار برگزاری نشستی «پیش از اجلاس» پیش از رویداد اصلی شدهاند. آقای مکرون پذیرفته است که در آن شرکت کند.
تمرکز رئیسجمهور فرانسه برای شتابدادن به رشد و کاهش وابستگی اروپا بر چهار محور است. نخست، او خواهان تلاشی گستردهتر برای سادهسازی انبوه مقرراتی است که اتحادیهٔ اروپا به داشتن آنها شهرت دارد. دوم، مکرون میخواهد اروپا تأمینکنندگان خود را متنوع کند تا وابستگی به گروههای محدود و غیراروپایی کاهش یابد. به گفتهٔ او، این تلاش باید دامنهای وسیع داشته باشد: از تقویت نقش بینالمللی یورو—برای نمونه با ایجاد خطوط مبادلهٔ ارزی مبتنی بر یورو با شرکای تجاری—گرفته تا کاهش وابستگی به داراییهای حیاتی خارجی، مانند گاز طبیعی آمریکا و رایانش ابری.
سوم، مکرون از سیاست «ترجیح اروپایی» برای حفاظت از «صنایع حیاتی» اتحادیه، مانند فولاد، مواد شیمیایی و دفاعی، دفاع میکند. منظور او از این سیاست، مشروطکردن یارانههای دولتی به حداقل سهمی از نهادههای اروپایی (بسته به هر بخش) و همچنین اجرای قواعد «خرید اروپایی» در تدارکات عمومی است. در نهایت، رئیسجمهور فرانسه خواهان جهشی بسیار بزرگتر در سرمایهگذاری اتحادیهٔ اروپا در نوآوری—چه دولتی و چه خصوصی—مطابق با توصیههای گزارشی است که در سال ۲۰۲۴ به قلم ماریو دراگی، رئیس پیشین بانک مرکزی اروپا، نوشته شد. مکرون دوست دارد «اوراق قرضهٔ اروپایی برای آینده» راهاندازی شود تا در حوزههای دفاع و امنیت، فناوری سبز و هوش مصنوعی سرمایهگذاری کند و بخشی از آن نیز از نرخ بالای پسانداز اروپاییها تأمین شود.
چنین فراخوانهایی برای اصلاحات اروپایی بارها مطرح شدهاند، اما مکرون تنها رهبری نیست که اکنون احساس فوریت بیشتری میکند. رئیسجمهور فرانسه این وضعیت را «لحظهٔ گرینلند» مینامد: اروپاییها کمکم به درک عمق مخاطرات رسیدهاند. او هشدار میدهد که این خطر وجود دارد که شوک اولیه—زمانی که اروپاییها نگران رهاشدن از سوی آمریکا هستند—پس از عبور بحران، جای خود را به «نوعی آسودگیِ بزدلانه» بدهد. به گفتهٔ او، این یک اشتباه خواهد بود. «همه باید بفهمند»، میگوید، «بحرانی که در آن زندگی میکنیم یک گسست عمیق ژئوپولیتیک است.»
در برخی از نکات مورد نظر رئیسجمهور، اتحادیهٔ اروپا همین حالا نیز در مسیر مورد نظر فرانسه حرکت میکند. برای مثال، SAFE، طرح جدید تدارکات مشترک دفاعی اتحادیه، به اصرار فرانسه مقرر کرده است که دستکم ۶۵٪ از اجزای بسیاری از سامانههایی که هزینهشان را میپردازد، باید از کشورهای عضو اتحادیهٔ اروپا یا کشورهایی با توافقنامهٔ مشارکت با آن تأمین شود.
یافتن توافق بر سر قواعد «ترجیح اروپایی» برای مکرون دشوارتر خواهد بود. فرانسه با مخالفتهایی نسبت به خواست خود برای قواعد سختگیرانهٔ طرفدار شرکتهای اروپایی در «قانون شتابدهندهٔ صنعتی» اتحادیهٔ اروپا روبهرو است؛ قانونی که در حال مذاکره توسط استفان سژورنه، کمیسر صنعت اروپا (و از دوستان قدیمی مکرون) است. آلمان و ایتالیا نگراناند که این رویکرد به نوعی حمایتگرایی منجر شود. کشورهای بالتیک و نوردیک به همراه هلند بهطور مشترک هشدار دادهاند که چنین قواعدی ممکن است «تمام تلاشهای ما برای سادهسازی را از بین ببرد» و «سرمایهگذاریها را از اتحادیهٔ اروپا دور کند».
به گفتهٔ مجتبی رحمان از گروه اوراسیا، یک شرکت مشاورهٔ ریسک، این قانون میتواند «تغییردهندهٔ بازی» و «یک پیروزی بزرگ برای فرانسه» باشد، «اما همچنان این نگرانی وجود دارد که این در واقع حمایتگرایی فرانسوی باشد که در لباس خودمختاری راهبردی پنهان شده است».
مکرون این اتهام را رد میکند. «اصلاً فکر نمیکنم این حمایتگرایانه باشد»، میگوید و اعلام میکند که صرفاً میخواهد از شرکتهای اروپایی با «تحمیلنکردن قواعدی بر آنها که بر واردکنندگان تحمیل نمیکنیم» محافظت کند.
رئیسجمهور فرانسه بار دیگر بر همکاری اروپایی تأکید کرد و تعهد خود را به یک برنامهٔ مشترک دفاع هوایی که با مشکلاتی روبهرو بوده، تجدید نمود. سامانهٔ رزمی هوایی آینده (Future Combat Air System)، پروژهای مشترک میان فرانسه، آلمان و اسپانیا، قرار است شامل یک جنگندهٔ نسل ششم، پهپادهای خودمختار و یک «ابر رزمی» ارتباطی باشد. پس از سالها تنش تلخ میان شرکتهای دخیل، بسیاری از تحلیلگران آن را پروژهای مرده میدانند. اما مکرون اصرار دارد: «ما فکر میکنیم این پروژهٔ خوبی است و هیچ اظهار نظر آلمانی نشنیدهام که نشان دهد پروژهٔ خوبی نیست.» او حتی میخواهد شرکای اروپایی بیشتری را جذب کند تا سامانههایی رقابتی با نمونههای آمریکایی ایجاد شود.
در نهایت، به باور مکرون، اروپا نباید نقاط قوت خود را دستکم بگیرد: هم بهعنوان بازاری با ۴۵۰ میلیون نفر جمعیت، و هم بهعنوان منطقهای که بر پایهٔ حاکمیت قانون اداره میشود. چالش پیش روی آن این است که این نقاط قوت را به اهرمهای قدرت ژئوپولیتیک تبدیل کند، پیش از آنکه قدرتهای دیگر آنقدر جلو بیفتند که دیگر نتوان با آنها رقابت کرد. نگرانی از کنار گذاشتهشدن اروپا از مانورهای قدرتهای بزرگ، اخیراً مکرون را بر آن داشت تا مشاور دیپلماتیک خود را به مسکو بفرستد. او، چنانکه قابل انتظار بود، با این پیام بازگشت که روسیه علاقهای به صلح ندارد.
نسبت به برخی از درخواستهای مکرون تردیدهای فراوانی وجود خواهد داشت. وضعیت سیاسی داخلی او ضعیف است. او در پارلمان اکثریت ندارد و تنها ۱۵ ماه تا پایان دورهٔ ریاستجمهوریاش باقی مانده تا ایدههایش را پیش ببرد. در بسیاری از پایتختهای اروپایی این مسئله موجب سردرگمی شده که چرا فرانسه در ماه ژانویه از توافق تجاری اتحادیهٔ اروپا با مرکوسور—کشورهای آمریکای لاتین—حمایت نکرد، آن هم در حالی که رهبرش همزمان به نام خودمختاری راهبردی، از متنوعسازی تجارت اروپا سخن میگفت. با این حال، کمتر کسی هشدارهای مکرون را دربارهٔ کندی و تکهتکهبودن اروپا و اینکه زمان برای اصلاح مشکلاتش رو به پایان است، انکار میکند. البته، برای خود او نیز زمان در حال تمامشدن است.
