میدانیم که آلودگی هوا برای سلامتی مضر است و اگر کمی فکر کنیم، بدیهی به نظر میرسد که بیشترین آسیب را به ریهها وارد میکند. اما بسیاری از مردم نمیدانند که آلودگی هوا تا چه اندازه بر سایر اندامها و دستگاههای بدن نیز تأثیر میگذارد.
به گزارش انتخاب و به نقل از sciencealert ؛ آلایندههای موجود در هوا فقط وارد بافت ریه نمیشوند و همانجا باقی نمیمانند.
ریزترین ذرات آلاینده که از اگزوز خودروها و کامیونها، منابع صنعتی و دود آتشسوزیهای جنگلی تولید میشوند، میتوانند از ریه عبور کرده و وارد جریان خون شوند و به اندامهای دیگر بدن برسند. این ذرات بسیار ریز با ایجاد التهاب و استرس اکسیداتیو در سراسر بدن، زمینه آسیب به بافتها را فراهم میکنند.
آنها حتی میتوانند وارد مغز شوند.
مطالعات انجامشده روی حیوانات و انسانها نشان دادهاند که این ذرات بسیار ریز که با نام PM2.5 شناخته میشوند، در بروز فهرست بلندبالایی از بیماریهای مرتبط با مغز نقش دارند؛ از جمله زوال عقل، اماس (MS)، افسردگی، اضطراب، آلزایمر، تومورهای مغزی و سکته مغزی.
اکنون پژوهشگران مورد دیگری را نیز به این فهرست اضافه کردهاند. یک فراتحلیل (Meta-analysis) جدید به سرپرستی محققان دانشگاه کمبریج بریتانیا که نتایج چندین دهه پژوهش را بررسی کرده است، نشان میدهد که تنفس طولانیمدت هوای آلوده ممکن است خطر ابتلا به بیماری پارکینسون را افزایش دهد.
این مطالعه که در مجله Environment International منتشر شده، نتایج ۴۲ مطالعه انجامشده روی جمعیتهایی در آمریکای شمالی، اروپا و آسیا را بررسی کرده است.
این بزرگترین مرور پژوهشی تاکنون است که ارتباط بین قرار گرفتن طولانیمدت در معرض آلودگی هوای محیط و چند بیماری مهم تخریبکننده اعصاب را ارزیابی کرده است.
قویترین شواهد مربوط به پارکینسون بود؛ بیماریای که موضوع اصلی ۲۶ مطالعه از این مجموعه بود.
پژوهشگران دریافتند که به ازای هر افزایش ۵ میکروگرم در هر متر مکعب در غلظت PM2.5 طی سالهای طولانی، خطر ابتلا به پارکینسون حدود ۱۰ درصد افزایش مییابد.
همچنین قرار گرفتن در معرض ذرات بزرگتر آلاینده موسوم به PM10 با ۱۸ درصد افزایش خطر ابتلا به پارکینسون به ازای هر افزایش ۱۵ میکروگرم در هر متر مکعب همراه بود.
ذرات PM10 ذراتی هستند که گاهی با چشم غیرمسلح نیز قابل مشاهدهاند؛ مانند گرده گیاهان، گردوغبار کشاورزی، دوده و خاکستر ناشی از آتشسوزیها، بخش دودی دود موتورهای دیزلی و هاگهای کپک.
برای درک بهتر این اعداد، پژوهشگران اشاره میکنند که میانگین غلظت PM2.5 اندازهگیریشده در کنار خیابانهای مرکز لندن در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۰ میکروگرم در هر متر مکعب بوده است.
البته این موضوع به این معنا نیست که هر فردی که در هوای آلوده زندگی میکند ــ که در شهرها بسیار رایج و حتی در بسیاری از مناطق روستایی نیز رو به افزایش است ــ حتماً به پارکینسون مبتلا خواهد شد؛ بلکه احتمال ابتلا افزایش پیدا میکند.
خطر ابتلای هر فرد همچنان نسبتاً پایین است و عوامل متعددی مانند ژنتیک، سن و رژیم غذایی نیز در ایجاد این بیماری نقش دارند. اما از آنجا که میلیونها نفر هر روز در معرض آلودگی هوا قرار دارند، حتی افزایش اندک خطر میتواند در سطح جامعه به تعداد قابل توجهی مورد جدید بیماری منجر شود.
نکته مهم این است که برخلاف عواملی مانند سن و ژنتیک که قابل تغییر نیستند، آلودگی هوا تا حد زیادی قابل کنترل است.
آنالان ناواراتنام، پژوهشگر بالینی دانشگاه کمبریج، میگوید:
«با افزایش بار جهانی بیماریهای تخریبکننده اعصاب، شناخت عوامل محیطی قابل تغییر اهمیت بیشتری پیدا کرده است.»
او افزود:
«یافتههای ما به شواهد موجود اضافه میکند که بهبود کیفیت هوا میتواند مزایایی فراتر از سلامت قلب و ریه داشته باشد و احتمالاً در کاهش بار بیماری پارکینسون نیز نقش ایفا کند.»
بهبود سیستم حملونقل، کاهش انتشار آلایندههای صنعتی و اعمال استانداردهای سختگیرانهتر برای کیفیت هوا، پارکینسون را به طور کامل از بین نخواهد برد، اما ممکن است تعداد افرادی را که به این بیماری مبتلا میشوند کاهش دهد.
البته نتایج این مرور پژوهشی کاملاً منفی نبود.
پژوهشگران شواهد قانعکنندهای پیدا نکردند که نشان دهد قرار گرفتن طولانیمدت در معرض PM2.5 یا دیاکسید نیتروژن (NO₂) خطر ابتلا به اماس را افزایش میدهد. همچنین ارتباط روشنی میان PM2.5 و بیماریهای نورون حرکتی مانند اسکلروز جانبی آمیوتروفیک (ALS) مشاهده نشد.
با این حال، پژوهشگران تأکید کردند که تعداد مطالعات موجود بسیار محدود بود؛ تنها سه مطالعه درباره اماس و سه مطالعه درباره بیماریهای نورون حرکتی وجود داشت. بنابراین، نتیجهگیری قطعی در این زمینه امکانپذیر نیست.
ناواراتنام همچنین گفت:
«نتایج مثبت یا منفی برخی بیماریها ممکن است تا حدی به نحوه طراحی مطالعات مربوط باشد.»
او افزود:
«ما فوراً به پژوهشهای بیشتری با جمعیتهای بزرگتر نیاز داریم تا این موضوع مهم سلامت عمومی را بهتر بررسی کنیم.»
یکی از بزرگترین چالشها این است که بیماریهای تخریبکننده اعصاب معمولاً طی چندین دهه بهآرامی ایجاد میشوند. همین موضوع مطالعه آنها را دشوار میکند؛ زیرا افراد در طول زندگی جابهجا میشوند، میزان آلودگی هوا در طول زمان تغییر میکند و برآورد دقیق میزان مواجهه هر فرد با آلودگی در طول عمر کار سادهای نیست.
با این حال، بررسی جمعیتهای بزرگ و ترکیب نتایج مطالعات متعدد، همان کاری که در این پژوهش انجام شده، میتواند اطلاعات ارزشمندی در اختیار دانشمندان قرار دهد.
پژوهشگران معتقدند آلودگی هوا باید بهعنوان یکی از معدود عوامل خطر قابل اصلاح برای بیماریهای تخریبکننده اعصاب مورد توجه جدی قرار گیرد.
