عملیات «والفجر ۸» در ۲۰ بهمن ۱۳۶۴ و تصرف فاو توسط ایران موازنه جنگ را به نفع ایران تغییر داد. یک سال بعد عملیات «کربلای 5» که بلافاصله پس از «کربلای4 » در تاریخ ۱۹ دی ۱۳۶۵ صورت گرفت و طی آن منطقهی استراتژیک شلمچه توسط رزمندگان ایرانی فتح شد نیز منجر به تثبیت برتری ایران در جبههها شد. از این پس بود که همزمان بلوک شرق و غرب بیش از پیش تصمیم به تقویت همهجانبهی عراق برای از بین بردن برتری ایران در جبهههای نبرد گرفتند.
در گفتوگو با «انتخاب»؛
علی موجانی تاریخپژوه، نویسنده و دیپلمات در گفتگو با «انتخاب» سیر توسعه در ایران از دوره سلجوقیان گرفته تا صفویه، قاجار، پهلوی و انقلاب اسلامی را تحلیل میکند.
اگر ما توجه خود را زیاد به جنبه های فنی و مهندسی برنامه معطوف کنیم دچار اشتباه رضاشاه خواهیم شد که به ساختن چیزهایی دست زد که به رفاه عمومی کمک نمیکرد و مردم نمی توانستند آنها را حفظ کرده و مورد استفاده قرار دهند. کسانی که برنامه پیشرفت مورد نیاز را تدوین و اجرا میکنند باید همواره روستائی فقیر و بیمار و بیسواد ایرانی را که «کمرش زیر وزنه قرنهای متمادی خم شده است» در نظر بگیرند که همانند خود ایران «سنگینی وزنه جهان را بر دوش داشته است». اگر نتوانیم از این روستائی فقیر یک شهروند سالم بسازیم، بکلی شکست خورده ایم.
یادداشتهای اسدالله علم: از اخبار مهم جهان... مذاکرات کویت و عراق بر سر جزائر بوبیان و وربه به نتیجه نرسیده و جای تعجب است که رادیو بغداد به جای آن که این مطلب را بگوید (چون هیئت کویتی به ریاست نخست وزیر کویت در بغداد است) مقداری به ما فحش داد و اینکه دو کشور از ایران نگرانند....
همانطور که قبلاً اشاره کردم مستشاران خصوصی در ایران نه تنها از لحاظ درست بودن توصیهها بلکه بیشتر از نظر اجرا و نتایج آنها کارایی چندانی نشان ندادهاند. به علت سیستم سیاسی ایران، دولت حاضر نیست منافع و امتیازات خصوصی را فدای رفاه عامه کند یا اقدامی به عمل آورد که فرد یا گروه متنفذی را با آن دشمن سازد. افزون بر آن کابینههای ایران چه سالم و چه بیمار آنقدر بر سر کار نمیمانند که حتی یک برنامه اصلاحی را شروع کنند.
یادداشتهای اسدالله علم: دامروز مصادف با حمله متفقین به ایران در زمان جنگ دوم است یعنی شوروی و انگلیس از تمام مرزها به ما حمله کردند و غافلگیرانه به ما شبیخون زدند. انصافاً ارتش ما با روحیه بسیار ضعیف و بد پا به فرار گذاشت که مایه ننگ است. فقط سرلشکر مقدّم در کرمانشاه ایستادگی کرد و سبیل انگلیسها را دودداد. در همه جا با این کوهستانها همین کار را میتوانستیم بکنیم، ولی فرماندهان ما متأسفانه از طبقه نوکر باب و معلقزن بودند و فقط در فکر خود و ما را با آن افتضاح رو به رو ساختند.
ایران برای نجات خودش باید شرایط قبلی را برای حکومت دموکراتیک فراهم کند و در حالیکه مشغول این کار است نظم را در کشور حفظ کند، مسائل مالی خود را حل کند، از شکستهای اقتصادی بپرهیزد، با بیگانگان با درستی و صحت معامله کند و جنبشهای خرابکارانه و نیروهای ضدملی را مهار کند. چنین کارهائی فقط از عهده حکومتی برمیآید که قوی، ثابت و آگاه به مسئولیتهایش در برابر مردم باشند. اگر ایرانیان بتوانند این کار را بدون کمک خارجی انجام دهند اجازه عرض اندام به دیکتاتوری نخواهند داد و گذشته از مشکلات بین المللی به ضعف و فساد و بی لیاقتی کنونی خود نیز به سرعت خاتمه خواهند بخشید. ایران در حال حاضر به وضوح فاقد نیروهای سالم اجتماعی است. نمی تواند بندهای کفشش را ببندد و از جا برخیزد زیرا نه بند کفش دارد و نه علاقه ای به بستن آن.
یادداشتهای اسدالله علم: یک آمریکایی که به مسائل خاورمیانه خیلی وارد است دیدنم آمد. راجع به جانشینی ملک فیصل مثل اینکه خیال آنها راحت است. پرنس خالد شاه می شود. پرنس فهد نخست وزیر، و پرنس سلطان وزیر دفاع، الله اعلم به حقایق الامور. ولی به هر حال عربستان سعودی شیشه عمر (نفت) آمریکا را در دست دارد و اولین تولیدکننده دنیاست و بزرگترین ذخایر نفت جهان را در اختیار دارد. آمریکا نمیتواند در قبال چنین مسأله [ای] ساکت و خاموش باشد. حتی شنیده ام نقشه های محرمانه دارند که در صورت لزوم آن جا را اشغال نظامی بکنند.
یک مبارزه گسترده در زمینه آموزش بهداشت باید ضروریات بهداشت فردی و نیازهای رژیم غذائی را به مردم بیاموزد. کشت خشخاش باید به نیازهای پزشکی کاهش یابد و شاید به طور کلی ممنوع شود. با اعتیاد به مواد مخدر باید جداً و بطور مؤثر مبارزه شود. اجرای مقررات بهداشتی و آموزش تعالیم بهداشتی بدون مسكن مناسبتر و بهتر مؤثر نخواهد بود.
یادداشتهای اسدالله علم: بعد از ظهر... به دیدن آیت الله خوانساری رفتم. بعد دیدن خانم مرحوم سپهبد ضرغام، فرمانده سابق ژاندارمری، که از افسران فوق العاده قابل و صحیح العمل بود و تازگی سکته کرد، رفتم. وقتی من نخست وزیر بودم و عشایر کهکیلویه اغتشاش راه انداختند، او سرتیپ بود و آنها را با شجاعت و هوشیاری تمام قلع و قمع کرد. خدا رحمتش کند.
تأمین رفاه توده های مردم خود به خود هدفی شریف و عالی است ولی در ضمن افزایش درآمد عمومی، پول برای بهداشت، آموزش و دیگر خدمات اجتماعی را تأمین میکند. افزون بر آن بالا رفتن سطح زندگی عاملی ضروری برای فرآیندی است که بوسیله آن حکومت دموکراتیک مرسوم می شود. برنامه عمرانی ایران باید کشاورزی را صنعت اصلی بشمارد. پیشرفت کشاورزی همانند عدالت اجتماعی مستلزم تغییر اساسی در سیستم مالکیت ارضی و خرد کردن املاک بزرگ و جانشین ساختن مالکیت دهقانان و تعاونیهای روستائی بجای سیستم ارباب رعیتی استثمارگر فعلی است که به نحوی گسترده در این کشور رواج دارد.
یادداشتهای اسدالله علم: در خصوص بلوچستان و افغانستان به تفصیل صحبت کردیم و تصمیمات مهم اتخاذ شد. به این معنی که عرض کردم: قضیه بلوچستان همان طور که شاهنشاه توجه دارید، مسأله روسها است. چهارتا گریلایی که در عراق تربیت شوند، نمیتوانند مؤثر باشند و کاری از پیش ببرند. باید منتظر پیش آمدهای بیشتری از جانب پاکستان (از جانب بلوچهای طاغی) و همچنین از سمت افغانستان بود که خواه ناخواه باید به بلوچهای طاغی کمک کنند. بنابراین ما دو کار در پیش داریم، یکی اینکه این چند نفر طاغی را در بلوچستان از بین ببریم، که به اقبال شاهنشاه کار مشکلی نیست، من ترتیب آن را دادم. دیگر اینکه افغانها را به زانو دربیاوریم. فرمودند: آخر دست روس پشت سر آنهاست. عرض کردم: باشد، روس که نمی تواند به آن جا سرباز بفرستد. بر فرض هم کار مشکلی بود، چاره نیست، باید اقدام کرد.
